नवी दिल्ली – विविध घटकांचे उत्पन्न कमी झाल्यामुळे घसरलेली मागणी, नजीकच्या भविष्यात वाढण्याची शक्यता कमी आहे. अशा परिस्थितीत चालू आर्थिक वर्षांमध्ये भारताचा विकासदर म्हणजे जीडीपी केवळ 6.3% भरण्याची शक्यता स्टेट बँकेच्या अभ्यास अहवालात व्यक्त करण्यात आली आहे. केंद्र सरकारच्या सांख्यिकी विभागाने गेल्या आठवड्यात चालू आर्थिक वर्षात भारताचा विकास दर 6.4% राहील असे म्हटले आहे. करोनानंतर म्हणजे गेल्या चार वर्षात प्रथमच विकासदराचा अंदाज इतक्या कमी पातळीवर दर्शविण्यात आला आहे.

एका विशिष्ट कालावधीत देशातल्या वस्तू आणि सेवांच्या उत्पादनाची किंमत म्हणजेच जीडीपी होय. जीडीपीची आकडेवारी दर तिमाहीला प्रसिद्ध होते. देशांतर्गत झालेले उत्पादन आणि सेवांचाच जीडीपीसाठी विचार होतो. कृषी, उद्योग आणि सेवा या तीन आघाड्यांवर उत्पादन वधारले किंवा घटण्याच्या सरासरीद्वारे जीडीपीचा दर ठरवला जातो.

जीडीपीचा दर देशाच्या आर्थिक प्रगतीचे प्रतीक असते. सोप्या शब्दांत, जीडीपीचा दर वधारला असेल तर आर्थिक विकासाचा दर उंचावला असे म्हणता येते. जीडीपीचा दर घटला असेल तर देशाची आर्थिक स्थिती खालावली असे म्हटले जाते.

GDP चा दर कसा ठरवला जातो?

जीडीपी दोन पद्धतींनी निश्चित केला जातो. कारण चलनवाढीसह उत्पादन खर्चात घट होते. हे प्रमाण ‘कॉन्स्ट्ंट प्राइज’ अर्थात कायमस्वरुपी दर आहे. यानुसार जीडीपीचा दर आणि उत्पादनाचे मूल्य एका वर्षासाठीच्या उत्पादनासाठी येणाऱ्या खर्चानुसार ठरते. म्हणजे 2010 वर्ष प्रमाण मानले तर त्याआधारे उत्पादनाच्या मूल्यात वाढ किंवा घट होते.

दुसऱ्या पद्धतीनुसार करंट प्राइज अर्थात सध्याच्या मूल्यानुसार जीडीपीचा दर निश्चित केला जातो. त्याअंतर्गत उत्पादन मूल्यामध्ये महागाईचा दरही सामील असतो. केंद्रीय सांख्यिकी संस्थेतर्फे उत्पादन आणि सेवा या दोन्हींच्या मूल्यांकनासाठी एक वर्ष निश्चित केले जाते. त्या वर्षातल्या किंमतींना प्रमाण मानून उत्पादन आणि सेवांसाठीचे किमतींचे परीक्षण केले जाते. त्याआधारे तुलनात्मक वाढ किंवा घट यांची गणना केली जाते.

प्रमाण वर्ष कोणते?
भारतात कॉन्स्टंट प्राइस अर्थात कायमस्वरुपी दरांच्या गणनेसाठी 2011-12 हे वर्ष प्रमाण मानण्यात येते. उदाहरणार्थ 2011 मध्ये शंभर रुपये किमतीच्या तीन वस्तू तयार झाल्या तर एकूण जीडीपी 300 रुपये होतो. 2019 वर्षापर्यंत उत्पादन दोनवर आले मात्र किंमत दीडशे रुपये झाली तर नॉमिनल जीडीपी तीनशे रुपये झाला. मात्र प्रत्यक्षात देशाची आर्थिक वृद्धी झाली का?

अशावेळी प्रमाण वर्षाचा फॉर्म्युला कामी येतो. 2011 या प्रमाण वर्षानुसार कॉन्स्टंट किंमत 100 याप्रमाणे जीडीपी 200 रुपये होतो. अशावेळी जीडीपी दरात घट झाली आहे असे स्पष्टपणे म्हणता येईल.

देशभरातल्या उत्पादन आणि सेवांसंदर्भातील आकडेवारी केंद्रीय सांख्यिकी संस्था गोळा करते. यासाठी ही संस्था विविध निर्देशांकावर नजर ठेवून असते. यामध्ये औद्योगिक उत्पादन निर्देशांक आणि ग्राहक किंमत निर्देशांकाचा समावेश असतो. विविध केंद्रीय आणि राज्यांतील संस्थांचे आकडे एकत्र करण्याचं काम केंद्रीय सांख्यिकी संस्था करते. घाऊक किंमत निर्देशांक आणि ग्राहक किंमत निर्देशांक मोजण्यासाठी उत्पादन आणि कृषी क्षेत्राचे आकडे ग्राहक मंत्रालयातर्फे गोळा केले जातात.

वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालयाचे विभाग औद्योगिक उत्पादन निर्देशांकाची माहिती जमा करतात. केंद्रीय सांख्यिकी संस्था ही सगळी माहिती एकत्रित करून जीडीपी जाहीर केला जातो. प्रामुख्याने आठ औद्योगिक क्षेत्रांचे आकडे जमा केले जातात. कृषी, खाणी, उत्पादन, वीज, बांधकाम, व्यापार, संरक्षण आणि अन्य सेवा अशा पद्धतीने तपशील गोळा केला जातो.

2014 ते 2024 पर्यंत जीडीपी (नाममात्र) आणि जीडीपी वाढीचा दर (वार्षिक):

1. 2014

GDP (नाममात्र): $1.87 ट्रिलियन
GDP वाढीचा दर: 7.4%

2. 2015

GDP (नाममात्र): $2.09 ट्रिलियन
GDP वाढीचा दर: 8.0%

3. 2016
GDP (नाममात्र): $2.29 ट्रिलियन
GDP वाढीचा दर: 8.2%

4. 2017
GDP (नाममात्र): $2.44 ट्रिलियन
GDP वाढीचा दर: 7.0%

5. 2018
GDP (नाममात्र): $2.70 ट्रिलियन
GDP वाढीचा दर: 7.4%

6. 2029
GDP (नाममात्र): $2.87 ट्रिलियन
GDP वाढीचा दर: 4.2% (आर्थिक आव्हानांमुळे मंदी)

7. 2020

GDP (नाममात्र): $2.87 ट्रिलियन
GDP वाढीचा दर: -7.3% (साथीचा रोग आणि लॉकडाउन)

8. 2021
GDP (नाममात्र): $2.87 ट्रिलियन
GDP वाढीचा दर: 8.3% (पुनर्प्राप्ती पोस्ट-महामारी)

9. 2022
GDP (नाममात्र): $3.38 ट्रिलियन
GDP वाढीचा दर: 7.0% (महामारीनंतरची मजबूत वाढ)

10. 2023
GDP (नाममात्र): $3.73 ट्रिलियन (अंदाजे)
GDP वाढीचा दर: 6.5% (विविध अहवालांवर आधारित अंदाज)

11. 2024
GDP (नाममात्र): $3.87 ट्रिलियन (अंदाजे)
GDP वाढीचा दर: 6.0% (अंदाजानुसार अंदाजित वाढ)

भारताच्या जीडीपीने 2014 ते 2024 पर्यंत लक्षणीय वाढ दर्शविली आहे, 2020 मध्ये COVID-19 साथीच्या आजारामुळे लक्षणीय घट झाली आहे, परंतु त्यानंतरच्या वर्षांमध्ये ती मोठ्या प्रमाणात सावरली आहे. या कालावधीतील सरासरी GDP वाढीचा दर देशांतर्गत आणि जागतिक अशा दोन्ही घटकांमुळे प्रभावित झाला आहे, ज्यात आर्थिक सुधारणा, महामारी आणि त्यानंतरच्या पुनर्प्राप्ती टप्प्यांचा समावेश आहे.

(टीप: जीडीपीचे आकडे अंदाजे आहेत आणि स्त्रोत किंवा जागतिक बँक, IMF आणि भारताचे सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय यांसारख्या वित्तीय संस्थांकडून आलेल्या सुधारणांवर आधारित बदलू शकतात.)

भारताची जागतिक अर्थव्यवस्थेत स्थान:

भारताची रँक: भारत 2024 मध्ये जगातील 5वी सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था आहे.

भारताची अर्थव्यवस्था (Nominal GDP):

भारताचे GDP (Nominal): सुमारे $3.73 ट्रिलियन (आधिकारिक अनुमानानुसार).
भारताच्या अर्थव्यवस्थेची स्थिती आणि जागतिक क्रमांक विविध आर्थिक संस्थांकडून दिलेल्या आकडेवारीवर आधारित बदलू शकतात.

जगातील 5 सर्वात मोठ्या अर्थव्यवस्थांचे GDP (Nominal):

संयुक्त राष्ट्र अमेरिका (USA):
GDP: $26.7 ट्रिलियन (सुमारे)

चीन (China):
GDP: $17.7 ट्रिलियन (सुमारे)

जपान (Japan):
GDP: $4.1 ट्रिलियन (सुमारे)

जर्मनी (Germany):
GDP: $5.2 ट्रिलियन (सुमारे)

भारत (India):
GDP: $3.73 ट्रिलियन (सुमारे)

या आकडेवारीच्या आधारावर, भारत सध्या जागतिक पातळीवर 5 व्या क्रमांकावर आहे.