Zinc Deficiency: शरीर निरोगी ठेवण्यासाठी प्रथिने, कॅल्शियम आणि लोह यांसारख्या पोषक घटकांसोबतच झिंक या खनिजाचीही आवश्यकता असते. शरीराला झिंकची गरज कमी प्रमाणात असली तरी त्याचे महत्त्व खूप मोठे आहे. रोगप्रतिकारशक्ती मजबूत ठेवण्यापासून ते पेशींची वाढ, प्रथिनांची निर्मिती आणि जखमा भरून येण्यापर्यंत अनेक महत्त्वाच्या कामांमध्ये झिंक मदत करते. मात्र, शरीरात झिंकची कमतरता निर्माण झाल्यास त्याचा परिणाम आरोग्यावर दिसू लागतो.

विशेष म्हणजे, वारंवार आजारी पडणे, केस गळणे, त्वचेवर पुरळ येणे किंवा जेवणाची चव नीट न कळणे यांसारखे बदल झिंकच्या कमतरतेचे संकेत असू शकतात. त्यामुळे शरीरातील या बदलांकडे दुर्लक्ष करू नये. जाणून घेऊया झिंक शरीरासाठी का महत्त्वाचे आहे आणि त्याच्या कमतरतेमुळे कोणती लक्षणे दिसू शकतात.

१. झिंक शरीरासाठी का महत्त्वाचे आहे?

झिंक हे शरीरासाठी आवश्यक असणारे खनिज आहे. शरीरातील अनेक एन्झाइम्सच्या कार्यासाठी त्याची मदत होते. रोगप्रतिकारशक्ती योग्य पद्धतीने काम करण्यासाठी, पेशींची वाढ होण्यासाठी आणि डीएनए तसेच प्रथिनांची निर्मिती होण्यासाठी झिंक आवश्यक असते. लहान मुलांच्या आणि किशोरवयीन मुलांच्या शारीरिक विकासातही झिंक महत्त्वाची भूमिका बजावते.

याशिवाय त्वचेचे आरोग्य चांगले ठेवणे, जखमा भरून येणे आणि चव व वास ओळखण्याची क्षमता टिकवून ठेवण्यासाठीही झिंक मदत करते. शरीर स्वतः झिंक तयार करू शकत नाही. त्यामुळे आहारातून त्याची पूर्तता करणे गरजेचे असते.

२. वारंवार आजारी पडणे

एखाद्या व्यक्तीला वारंवार सर्दी, खोकला किंवा इतर संसर्ग होत असतील, तर त्यामागे झिंकची कमतरता हे एक संभाव्य कारण असू शकते. झिंक रोगप्रतिकारशक्तीच्या कार्यासाठी आवश्यक आहे. शरीराला संसर्गाशी लढण्यासाठी मदत करणाऱ्या पेशींच्या विकासात आणि कार्यात त्याची भूमिका असते.

शरीरात झिंक कमी झाल्यास रोगप्रतिकारशक्तीच्या कार्यावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे संसर्गाचा धोका वाढू शकतो. मात्र, वारंवार आजारी पडण्यामागे झिंकची कमतरता हेच एकमेव कारण नसते. अपुरी झोप, इतर पोषणतत्त्वांची कमतरता आणि काही आजारही यासाठी कारणीभूत असू शकतात.

३. जेवणाची चव आणि वास कमी जाणवणे

तुम्हाला अचानक जेवणाची चव पूर्वीसारखी जाणवत नसेल किंवा पदार्थांचा वास ओळखण्यात अडचण येत असेल, तर यामागे झिंकची कमतरता असण्याची शक्यता असते. चव आणि वास ओळखण्याची सामान्य क्षमता टिकवण्यासाठी झिंक मदत करते.

त्याच्या कमतरतेमुळे काही लोकांना जेवण बेचव वाटू शकते. परिणामी खाण्याची इच्छाही कमी होऊ शकते. मात्र, सर्दी, सायनसचा त्रास, काही औषधे आणि इतर संसर्गांमुळेही चव किंवा वास घेण्याच्या क्षमतेत बदल होऊ शकतो.

४. जखमा भरून येण्यास उशीर होणे

शरीराला एखादी जखम झाल्यानंतर ती भरून येण्यासाठी नवीन पेशी तयार होणे आणि त्वचेची दुरुस्ती होणे आवश्यक असते. या प्रक्रियेत झिंक महत्त्वाची भूमिका बजावते. त्यामुळे शरीरात झिंकची कमतरता असल्यास जखमा भरून येण्यास उशीर होऊ शकतो.

काही लोकांच्या त्वचेवर लालसरपणा, पुरळ, कोरडेपणा किंवा खडबडीतपणा जाणवू शकतो. मात्र, त्वचेतील असे बदल एक्झिमा, संसर्ग किंवा इतर त्वचारोगांमुळेही होऊ शकतात. जखम दीर्घकाळ भरून येत नसेल, तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

५. केस गळणे आणि नखांमध्ये बदल

झिंक केसांच्या सामान्य वाढीसाठी आणि त्वचेच्या आरोग्यासाठी आवश्यक असते. शरीरात त्याची कमतरता असल्यास केस गळण्याची समस्या वाढू शकते. काही वेळा केस पातळ होणे किंवा ठरावीक भागातील केस कमी होणे असे बदलही दिसू शकतात. याशिवाय नखांच्या मजबुतीवर आणि त्यांच्या रचनेवरही परिणाम होऊ शकतो.

मात्र, केस गळण्यामागे केवळ झिंकची कमतरता नसते. लोहाची कमतरता, थायरॉइडचा त्रास, आनुवंशिक कारणे, ताणतणाव आणि इतर पोषक घटकांची कमतरता यामुळेही केस गळू शकतात.

६. झिंकची कमतरता दूर करण्यासाठी काय खावे?

झिंकची गरज पूर्ण करण्यासाठी आहारात झिंकयुक्त पदार्थांचा समावेश करणे महत्त्वाचे आहे. यासाठी खालील पदार्थ खाऊ शकता.

• डाळी आणि कडधान्ये : हरभरा, चणे, मसूर आणि विविध प्रकारच्या डाळी.
• सुकामेवा : बदाम, काजू आणि शेंगदाणे.
• बिया : भोपळ्याच्या बिया आणि तीळ.
• दुग्धजन्य पदार्थ : दूध, दही आणि चीज.
• इतर पदार्थ : अंडी, मासे आणि मांस.

शाकाहारी आहारातूनही झिंक मिळू शकते. डाळी आणि कडधान्ये भिजवून किंवा मोड आणून खाल्ल्यास त्यातील काही घटकांचे प्रमाण कमी होण्यास मदत होते. त्यामुळे शरीराला झिंक शोषून घेणे सोपे होऊ शकते.