Electoral Bonds Data: निवडणूक आयोगाने गुरुवारी (14 मार्च 2024) संध्याकाळी त्यांच्या अधिकृत वेबसाइटवर इलेक्टोरल बाँड्सद्वारे जास्तीत जास्त देणग्या देणाऱ्या कंपन्यांची यादी जाहीर केली. विशेष म्हणजे या यादीत देशातील दोन मोठ्या कंपन्या अदानी ग्रुप आणि रिलायन्स इंडस्ट्रीजची नावे दिसली नाहीत. स्टेट बँक ऑफ इंडिया (SBI) च्या इलेक्टोरल बाँड डेटाने सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशानंतर निवडणूक आयोगाला प्रतिज्ञापत्र दिले होते. या प्रतिज्ञापत्रात इलेक्टोरल बाँड खरेदी करणाऱ्या कंपन्या आणि देणग्या मिळवणाऱ्या राजकीय पक्षांच्या नावांचा समावेश आहे.

निवडणूक आयोगाने जाहीर केलेल्या डेटामध्ये इलेक्टोरल बाँड्स खरेदी करणाऱ्या अनेक मोठ्या कंपन्यांची नावे समोर आली आहेत. यामध्ये भारती एअरटेल, बजाज फायनान्स, लक्ष्मी निवास मित्तल, मेघा इंजिनिअरिंग अँड इन्फ्रास्ट्रक्चर्स लिमिटेड, वेदांत लिमिटेड, टोरेंट पॉवर, अपोलो टायर्स इत्यादी नावांचा समावेश आहे.

10 कंपन्यांची नावे ज्यांनी राजकीय पक्षांना सर्वाधिक देणगी दिली –

1) Future Gaming and Hotel Services PR (1208 करोड़ रुपये)

2) Megha Engineering and Infrastructures Limited (821 करोड़ रुपये)

3) Qwik Supply Chain Private Limited (410 करोड़ रुपये)

4) Haldia Energy Limited (377 करोड़ रुपये)

5) Vedanta Limited (375.65 करोड़ रुपये)

6) Essel Mining and Industries Limited (224.5 करोड़ रुपये)

7) Western UP Power Transmission Company Limited (220 करोड़ रुपये)

8) Keventer Foodpark Infra Limited (195 करोड़ रुपये)

9) Madanlal Limited (185.5 करोड़ रुपये)

10) Bharti Airtel Limited (183 रुपये)

SBI ने निवडणूक आयोगासोबत दोन भागात डेटा शेअर करून इलेक्टोरल बाँड्सशी संबंधित माहिती उघड केली आहे. पहिल्या 337 पानांवर निवडणूक रोखे खरेदी करणाऱ्या कंपन्या आणि खरेदीची तारीख आहे, तर दुसऱ्या भागाच्या 426 पानांमध्ये राजकीय पक्षांची नावे, तारखा आणि बॉण्डची पूर्तता करण्यात आलेली रक्कम आहे.

सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे या सार्वजनिक डेटावरून हे कळू शकले नाही की कोणत्या कंपनीने कोणत्या पक्षाला इलेक्टोरल बाँड्स दिले.

निवडणूक बाँडद्वारे सर्वाधिक निधी मिळविलेल्या राजकीय पक्षांमध्ये भाजप, काँग्रेस, AIADMK, BRS, शिवसेना, TDP, YSR काँग्रेस, DMK, JDS, NCP, तृणमूल काँग्रेस, JDU, RJD, आम आदमी पार्टी आणि SP यांचा समावेश आहे.

निवडणूक रोखे म्हणजे काय?
राजकीय पक्षांना मिळणाऱ्या देणग्यांमध्ये पारदर्शकता आणण्यासाठी भारत सरकारने 2017 मध्ये निवडणूक रोखे सादर केले. इलेक्टोरल बाँड योजना 2017-18 मध्ये लागू करण्यात आली होती परंतु 15 फेब्रुवारी 2024 रोजी सर्वोच्च न्यायालयाने एका ऐतिहासिक निर्णयात हे बाँड घटनाबाह्य घोषित केले. स्टेट बँक ऑफ इंडियाने 2018 पासून 30 टप्प्यांत एकूण 16,518 कोटी रुपयांचे रोखे विकले आहेत.

इलेक्टोरल बाँड खरेदी करणाऱ्या व्यक्तीची ओळख गुप्त राहते. म्हणजे, कोणतीही व्यक्ती किंवा संस्था बँकेकडून रोखे खरेदी करू शकते आणि कोणत्याही पक्षाला भेट देऊ शकते. आणि त्यानंतर पक्षाला हे रोखे बँकेतून रोखून घ्यावे लागतील. म्हणजे व्यक्ती किंवा संस्थेची ओळख उघड होत नाही. या निवडणूक रोख्यांची वैधता 15 दिवसांची आहे आणि जर 15 दिवसांच्या आत रोखी न केल्यास, पैसे पंतप्रधान मदत निधीमध्ये जमा केले जातात.