Cosmetics |  प्रत्येकालाच आपण सुंदर दिसावे, असे वाटते. जगभरातील सौंदर्यप्रसाधनांच्या बाजारपेठांमध्ये अनेक उत्पादन पाहायला मिळतात. जगभरातील सौंदर्यप्रसाधनांच्या बाजारपेठेचा विचार केला तर निम्मी बाजारपेठ ही त्वचा उजळ होण्याच्या किंवा गोरी होण्याच्या उत्पादनांनी व्यापलेली आहे.

गोरे होण्यासाठीच्या उत्पादनांची मागणी दिवसेंदिवस वाढत आहे. रिसर्च अँड मार्केट्स या संस्थेने केलेल्या पाहणीनुसार,  2023 मध्ये अमेरिकेतील सौंदर्यप्रसाधनांच्या बाजारपेठेची एकूण उलाढाल नऊ अब्ज अमेरिकी डॉलर एवढी होती. 2030 पर्यंत ती 13.3 अब्ज डॉलर पर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे. ही बाजारपेठ वाढत असली तरी सुद्धा एकूणच सौंदर्यप्रसाधने आणि त्यातही गोरे होण्यासाठीच्या उत्पादना मागील काळे सत्य क्वचितच लोकांसमोर येते. त्यामुळेच गोरे होण्यासाठीच्या क्रीम आणि अन्य उत्पादने वापरताना आपण काय धोका पत्करत आहोत? हे अनेकांना माहित नसते.

हायड्रोक्विनॉनचा अधिक वापर 

25 वी वर्ल्ड काँग्रेस ऑफ डरमटोलॉजी नुकतीच पार पडली. त्यामध्ये दीर्घकाळ ब्लिचिंग उत्पादनांचा वापर करणाऱ्या रुग्णांना कर्करोग झाल्याचे 2000 पासून निदर्शनास येत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. बहुतेक वेळा कॅन्सरची ही लक्षणे मान आणि चेहऱ्याच्या अवतीभवती दिसून येतात. त्वचेचा रंग उजळवणाऱ्या उत्पादनांमध्ये मोठ्या प्रमाणात पारा आणि हायड्रोक्विनॉन यांचा वापर करण्यात आलेला असतो. त्यामुळे केवळ त्वचेचे नुकसान होते असे नाही, तर हे घटक पर्यावरणासाठी देखील अतिशय हानिकारक असतात.

त्वचा उजळण्यासाठी हायड्रोक्विनॉनचा वापर केला जातो. मात्र फूड अँड ड्रग ऍडमिनिस्ट्रेशनने त्याला परवानगी दिलेली नाही. ते शरीरासाठी कितपत सुरक्षित आहे याची अजून खात्री पटलेली नाही. त्यामुळे हायड्रोक्विनॉनवर युरोपीय महासंघातील देशांमध्ये तसेच ऑस्ट्रेलिया आणि जपानमध्ये बंदी घालण्यात आलेली आहे. हायड्रोक्विनॉनमुळे अनेक प्रकारची जोखीम येते. त्याच्या सततच्या वापरामुळे त्वचेची जळजळ होणे, खाज सुटणे, एलर्जीक रिएक्शन येणे अशा गोष्टी घडतात. अनेकदा त्वचा काळीनिळी पडते.

अशा पद्धतीने गोरे करणाऱ्या क्रीममध्ये पाऱ्याचे प्रमाणही असते. त्याचा परिणाम मेंदू आणि मज्जासंस्थेवर होतो. तसेच किडनीवरही होतो. पारा असलेली अशी सौंदर्यप्रसाधने सातत्याने वापरल्यामुळे त्वचेवर पुरळ उठणे, सूज येणे असे प्रकार घडू लागतात.

आफ्रिकेत काही उत्पादनांवर बंदी

आफ्रिकेतील रवांडा सारख्या छोट्या देशाने 2018 मध्ये त्वचा उजळवणाऱ्या किंवा गोरी करणाऱ्या सर्व उत्पादनांवर बंदी घातलेली आहे. या नियमाच्या भंग करणाऱ्यांना दंड केला जातो किंवा तुरुंगवासही घडवला जातो. पूर्व आफ्रिकेतील या छोट्याशा देशांमध्ये स्किन ब्लिचिंग आणि दुय्यम दर्जाच्या सौंदर्य प्रसाधनांवर विशेषतः हायड्रोक्विनॉन असलेल्या उत्पादनांवर बंदी घालण्यात आलेली आहे.

नॅशनल लायब्ररी ऑफ मेडिसिन या संस्थेने ऑक्टोबर 2022 ऑक्टोबर 2023 या कालावधीतील गुगल ट्रेंड्स वरील डेटाचे विश्लेषण केले. स्किन व्हाइटनिंग, स्किन लाईटनिंग, स्किन ब्लिचिंग हे भौगोलिक कुठल्या विभागांमध्ये होते याचा अभ्यास केला. त्यामध्ये याचा सर्वाधिक वापर पाकिस्तान, नायजेरिया, घाना श्रीलंका आणि भारतात होत असल्याचे दिसून आले आहे.