Navratri Fasting Tips :नवरात्रीच्या काळात अनेक जण नऊ दिवस उपवास करतात. काही जण दिवसभर उपाशी राहतात, तर काही जण फळं आणि फराळाचे पदार्थ खाऊन उपवास करतात. मात्र, मधुमेह (डायबिटीज) किंवा उच्च रक्तदाबाचा (हाय बीपी) त्रास असलेल्या व्यक्तींनी उपवास करताना विशेष काळजी घेणं गरजेचं आहे. उपवासामुळे खाण्यापिण्याच्या वेळा बदलतात, औषधांच्या वेळापत्रकावर परिणाम होऊ शकतो आणि शरीरातील पाण्याची कमतरताही निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे उपवास करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणं महत्त्वाचं आहे. जाणून घेऊया, डायबिटीज आणि बीपीच्या रुग्णांनी उपवास करताना कोणती काळजी घ्यावी.

डायबिटीज आणि बीपीच्या रुग्णांनी उपवास करावा का?

निरोगी व्यक्ती आपल्या दिनचर्येनुसार उपवास करू शकते. मात्र, मधुमेह किंवा उच्च रक्तदाबाचा त्रास असलेल्या व्यक्तींनी आपल्या आरोग्याची स्थिती लक्षात घेऊनच उपवासाचा निर्णय घ्यावा. मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी बराच वेळ काहीही न खाल्ल्यास रक्तातील साखरेची पातळी कमी होऊ शकते. तर काही वेळा चुकीच्या आहारामुळे किंवा औषधांच्या वेळा बदलल्यामुळे साखरेची पातळी वाढू शकते. उच्च रक्तदाब असलेल्या व्यक्तींना शरीरातील पाण्याची कमतरता आणि रक्तदाब कमी होण्याचा त्रास जाणवू शकतो.

त्यामुळे मधुमेहासाठी इन्सुलिन किंवा औषधं घेणाऱ्या व्यक्तींनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय उपवास सुरू करू नये. टाइप १ मधुमेह असलेल्या किंवा रक्तातील साखर वारंवार नियंत्रणाबाहेर जाणाऱ्या व्यक्तींनी विशेष काळजी घ्यावी. बीपीच्या रुग्णांनीही औषधं स्वतःहून बंद करू नयेत किंवा त्यांच्या वेळा बदलू नयेत.

१. रक्तातील साखर आणि बीपी नियमित तपासा

उपवास करताना मधुमेहाच्या रुग्णांनी रक्तातील साखरेची पातळी नियमित तपासावी. शरीरात होणाऱ्या बदलांकडे दुर्लक्ष करू नये. हातपाय थरथरणे, घाम येणे, चक्कर येणे आणि हृदयाचे ठोके वेगाने पडणे ही रक्तातील साखर कमी झाल्याची लक्षणं असू शकतात.

दुसरीकडे, खूप तहान लागणे, वारंवार लघवीला जाणे आणि असामान्य थकवा जाणवणे ही रक्तातील साखर वाढल्याची लक्षणं असू शकतात. अशी लक्षणं दिसल्यास त्वरित रक्तातील साखर तपासून डॉक्टरांच्या सूचनेनुसार कृती करावी.

रक्तातील साखर ७० mg/dL पेक्षा कमी झाल्यास उपवास सुरू ठेवू नये. डॉक्टरांनी सांगितलेल्या पद्धतीने त्वरित साखरेची पातळी वाढवण्याची काळजी घ्यावी. बीपीच्या रुग्णांना चक्कर येणे, अशक्तपणा जाणवणे किंवा बेशुद्ध पडल्यासारखं वाटणे अशी लक्षणं दिसल्यास रक्तदाब तपासावा आणि वैद्यकीय मदत घ्यावी.

२. फराळ करताना आहाराकडे लक्ष द्या

उपवासात बटाट्याचे पदार्थ, साबुदाणा, तळलेल्या पुऱ्या आणि गोड पदार्थ मोठ्या प्रमाणात खाणं टाळावं. या पदार्थांमध्ये कर्बोदकांचं प्रमाण जास्त असू शकतं. त्यामुळे रक्तातील साखरेची पातळी वाढण्याची शक्यता असते.

त्याऐवजी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार योग्य प्रमाणात फळं, साखर न घातलेलं दही आणि थोडे सुकामेवे खाऊ शकता. फळांचा रस पिण्याऐवजी अख्खं फळ खाणं अधिक योग्य ठरू शकतं. मात्र, मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी फळांची निवड आणि त्यांचं प्रमाण याबाबत काळजी घ्यावी.

३. पाणी पिणं आणि मिठाचं प्रमाण सांभाळा

उपवास करताना शरीरात पाण्याची कमतरता होऊ देऊ नका. विशेषतः बीपीच्या रुग्णांनी निर्जल उपवास टाळण्याबाबत डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. पुरेसं पाणी पिणं महत्त्वाचं आहे; मात्र, डॉक्टरांनी द्रवपदार्थांचं प्रमाण मर्यादित ठेवण्यास सांगितलं असल्यास त्यांच्याच सूचनांचं पालन करावं. बीपीच्या रुग्णांनी सैंधव मिठाचाही अतिवापर टाळावा. त्यामध्येही सोडियम असतं आणि त्याचं जास्त सेवन रक्तदाबावर परिणाम करू शकतं.

४. उपवास सोडताना घाई करू नका

उपवास पूर्ण झाल्यानंतर एकाच वेळी भरपूर खाण्याऐवजी संतुलित प्रमाणात आहार घ्यावा. दिवसभर उपाशी राहिल्यानंतर अचानक जास्त खाल्ल्याने अस्वस्थता जाणवू शकते. सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे, उपवासादरम्यान प्रकृती बिघडल्यास धार्मिक नियमांपेक्षा आरोग्याला प्राधान्य द्यावं. चक्कर येणे, तीव्र अशक्तपणा किंवा रक्तातील साखरेत मोठे बदल जाणवल्यास त्वरित वैद्यकीय मदत घ्यावी. नवरात्रीचा उपवास करताना श्रद्धेसोबत आरोग्याची काळजी घेणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे. त्यामुळे उपवास करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या आणि आपल्या प्रकृतीनुसार योग्य निर्णय घ्या.