मावळ – बैलगाडा शर्यतींना पुन्हा परवानगी मिळाल्यानंतर मावळ तालुक्यात खिलार गोवंशाच्या संगोपनाला नवसंजीवनी मिळाली आहे. एकेकाळी चाऱ्याची टंचाई, वाढता खर्च आणि घटती मागणी यामुळे अडचणीत आलेला देशी गोवंश आता पुन्हा चर्चेत आला आहे.

बैलगाडी शर्यतींची वाढती लोकप्रियता, देशी वंशाचे संवर्धन आणि त्यातून मिळणारा आर्थिक लाभ यामुळे अनेक शेतकरी आणि तरुण खिलार गोवंश संगोपनाकडे वळत आहेत. त्यामुळे दर्जेदार खोंड आणि शर्यतींसाठी तयार केलेल्या बैलांना लाखोंचा भाव मिळत आहे.

मावळ तालुक्यातील अनेक पशुपालक खिलार जातीच्या बैलांच्या संगोपनासाठी विशेष मेहनत घेत आहेत. चांगल्या वंशाच्या खोंडांना बाजारात मोठी मागणी आहे.

अवघ्या वर्ष ते दीड वर्षांच्या खोंडाला ५० ते ६० हजार रुपयांपर्यंत भाव मिळत असल्याचे पशुपालक सांगतात. तर शर्यतींसाठी निवड झालेल्या, उत्तम वंशावळ असलेल्या आणि प्रशिक्षण घेतलेल्या बैलांची किंमत चार ते आठ लाख रुपयांपर्यंत पोहोचत असल्याचे चित्र आहे.

खिलार गोवंश मजबूत शरीरयष्टी, पिळदार बांधा आणि दणकट शिंगांसाठी ओळखला जातो. ग्रामीण भागातील हवामानाशी जुळवून घेण्याची क्षमता या देशी वंशात आहे. कमी चाऱ्यावरही तग धरून राहण्याची क्षमता असल्याने पशुपालकांसाठी हा तुलनेने फायदेशीर पर्याय मानला जातो.

खिलार बैलांच्या संगोपनासाठी पशुपालकांकडून आहाराकडे विशेष लक्ष दिले जाते. चारा, पशुखाद्य, खनिजे आणि आवश्यक पोषणमूल्यांचा संतुलित वापर केला जातो. त्यामुळे संगोपनाचा कालावधी आणि खर्च वाढत असला तरी चांगल्या बैलाला मिळणारा भाव त्याची भरपाई करत असल्याचे पशुपालकांचे म्हणणे आहे.

बैलगाडी शर्यतींमुळे खिलार गोवंशाला मागणी वाढली असली तरी त्याचे महत्त्व केवळ शर्यतींपुरते मर्यादित नाही. ग्रामीण भागात खिलार बैलांचा शेतीकामासाठीही वापर केला जातो. मशागत, वाहतूक आणि अन्य शेतीच्या कामांसाठी बैलांचा उपयोग होतो.

सेंद्रिय शेतीच्या वाढत्या प्रसारामुळे शेण आणि गोमूत्रालाही महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे पशुपालनातून मिळणारे विविध घटक शेतीसाठी वापरता येतात. त्यामुळे खिलार गोवंशाचे संगोपन हा केवळ पारंपरिक छंद न राहता शेतीला पूरक व्यवसाय म्हणून पुढे येत आहे.

तरुणाईचा पशुपालनाकडे कल
मावळातील तरुणांमध्येही खिलार गोवंश संगोपनाबाबत उत्सुकता वाढत आहे. काही तरुणांनी नोकरी किंवा अन्य व्यवसायासोबत पशुपालन सुरू केले आहे. काहींनी तर खिलार गोपालनाला पूर्णवेळ व्यवसायाचे स्वरूप दिले आहे.

चांगली वंशावळ, योग्य आहार, नियमित देखभाल आणि शास्त्रीय पद्धतीने संगोपन केल्यास दर्जेदार खोंड तयार करता येतात. त्यांना बाजारपेठेत चांगली मागणी मिळत असल्याने पशुपालनातून उत्पन्नाचे साधन निर्माण होऊ शकते, असा पशुपालकांचा विश्वास आहे.

वंशावळ जतन करण्याची गरज
खिलार गोवंशाच्या वाढत्या मागणीमुळे त्याच्या संवर्धनाची संधी निर्माण झाली असली तरी त्यासोबत काही आव्हानेही आहेत. केवळ बैलगाडी शर्यतींसाठी या देशी वंशाचे संगोपन न करता त्याची उत्कृष्ट वंशावळ जतन करण्यावर भर देणे आवश्यक आहे.

पशुसंवर्धन क्षेत्रातील अभ्यासकांच्या मते, कृत्रिम रेतन, उत्कृष्ट वंशाच्या जनावरांची निवड, योग्य प्रजनन व्यवस्थापन आणि शासकीय संवर्धन कार्यक्रमांच्या माध्यमातून खिलार गोवंशाची गुणवत्ता टिकवून ठेवता येऊ शकते. यासाठी पशुपालकांना तांत्रिक मार्गदर्शन आणि आवश्यक सुविधा उपलब्ध करून देण्याची गरज आहे.

Chapekar Chowk: पदपथ चालण्यासाठी व्‍यवसायासाठी? चापेकर चौकात पादचाऱ्यांची कोंडी