Bailpola Festival: महाराष्ट्रासह मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशातही आज बैलपोळा मोठ्या भक्तिभावाने आणि उत्साहात साजरा होत आहे.हा सण मुख्यतः श्रावण महिन्यातील पौर्णिमेला साजरा केला जातो. शेतात बैलांचा उपयोग पेरणीपासून ते कापणीपर्यंत होत असल्याने हा दिवस म्हणजे शेतकऱ्यांचा आपल्या बैलांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस मानला जातो.

खांदेमळणी आणि परंपरा

बैलपोळ्याच्या आदल्या दिवशी खांदेमळणी केली जाते. यात बैलांना तेल लावले जाते, अंगावर पाणी, हळद-चंदन, साबनाने स्नान घालतात.खांद्यावरचे जुने जू काढून नवीन जू लावले जाते, यामुळे बैलांच्या श्रमाचा आदर केला जातो.डोळ्यावर काळा टिक्का लावून नकारात्मक शक्तींपासून संरक्षण केले जाते.

सजावट आणि पूजा

आज पहाटेपासून गावोगावी बैलांना स्नान घालून त्यांच्या शिंगांना विविध रंगांचे डाग देऊन रंगवले जाते.शिंगांना पितळी कडे, झेंडे, मोरपिसे, फुलांची माळ लावण्यात येते.अंगावर रंगीत झुल, गोधडी, घंटा आणि कंठी बांधले जातात.महिला घरासमोर रांगोळ्या काढून बैलांचे स्वागत करतात.तसेच आरती करून त्यांना गोडधोड खाऊ घालतात.

सणातील सामाजिक वातावरण

गावोगावी ढोल-ताशांच्या गजरात व लेझीम पथकांच्या तालावर बैलांची मिरवणूक काढण्यात येते.अनेक ठिकाणी बैल सजावट स्पर्धा घेण्यात येतात.काही भागात शेतकरी बैलांची “ओवाळणी” करून त्यांना नारळ, गुळ-भाकरी व पीठाचे लाडू खाऊ घालतात.

धार्मिक व सांस्कृतिक महत्त्व

बैलपोळ्याचा संबंध शिवपूजा आणि पार्वतीपूजेशी जोडला जातो. बैल म्हणजे भगवान शंकराचे वाहन नंदी मानले जाते. त्यामुळे त्याला देवस्वरूप मानून पूजा केली जाते.

हा सण शेतकरी आणि बैल यांच्यातील आत्मीय नाते अधोरेखित करतो.“श्रमाचे पूजन” ही भारतीय संस्कृतीची मोलाची परंपरा यामध्ये दिसून येते.

आधुनिक काळातील बदल

आज जरी यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टर व यंत्रसामग्री शेतीत आली असली तरी ग्रामीण भागात बैलांचे महत्त्व कमी झालेले नाही.शेतकरी अजूनही बैलांना आपल्या कुटुंबातील सदस्यासारखाच मानतो.बैलपोळा हा फक्त सण नाही तर तो शेतकऱ्याच्या श्रमांचा, निसर्गाशी नात्याचा आणि प्राण्यांशी असलेल्या आत्मीयतेचा उत्सव आहे.