नवी दिल्ली – यंदा देशाला स्वातंत्र्य मिळून ७५ वर्षे पूर्ण होत आहेत. त्यानिमित्ताने संपूर्ण भारतात स्वातंत्र्याचा अमृत महोत्सव साजरा केला जात आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या आवाहनानुसार प्रत्येक घराघरात तिरंगा फडकवण्याची मोहीम राबविण्यात येत आहे. लोकांना तिरंगा फडकवण्याचे आवाहन केले जात आहे. पण या तिरंग्यामागील कथा खूप मोठी आहे. गेल्या 116 वर्षांत देशात सहा वेळा ध्वज बदलण्यात आला आहे. स्वातंत्र्याच्या वर्धापनदिनानिमित्त, आपल्या राष्ट्रध्वजाच्या या प्रवासातील महत्त्वाचे टप्पे कोणते होते आणि कधी आणि कोणते बदल घडले हे जाणून घेणे आपल्यासाठी खूप महत्वाचे आहे. शेवटचा बदल 1947 मध्ये झाला. जाणून घेऊया युनियन जॅक ते तिरंगा हा प्रवास…

पहिला राष्ट्रध्वज 1906 मध्ये मिळाला –
भारताचा स्वातंत्र्यलढा जसजसा तीव्र होत होता, तसतसे क्रांतिकारी पक्ष आपापल्या पातळीवर स्वतंत्र राष्ट्राच्या स्वतंत्र अस्मितेसाठी स्वत:चा ध्वज मांडत होते. देशातील पहिला ध्वज 1906 मध्ये दिसला. ते 7 ऑगस्ट 1906 रोजी पारसी बागान चौक, कलकत्ता (आता ग्रीन पार्क, कोलकाता) येथे फडकवण्यात आला. या ध्वजावर तीन रंगाचे पट्टे होते. यामध्ये वरच्या बाजूला हिरव्या, मध्यभागी पिवळे आणि तळाशी लाल पट्टे होते. त्याच्या वरच्या पट्टीत आठ कमळाची फुले होती, जी पांढरी होती. मध्यभागी पिवळ्या पट्टीत निळ्या रंगात वंदे मातरम लिहिले होते. याशिवाय तळाशी असलेल्या लाल रंगाच्या पट्टीमध्ये चंद्र-सूर्यही पांढऱ्या रंगाचे बनलेले होते.

एका वर्षानंतर ध्वज बदलण्यात आला –
पहिला ध्वज मिळून देशाला अवघे एक वर्ष होताच दुसरा ध्वज मिळाला. सुरुवातीला, मॅडम भिकाजीकामा आणि त्यांचे काही क्रांतिकारक जे निर्वासित झाले होते, त्यांनी मिळून पहिल्या ध्वजात काही बदल करून पॅरिसमध्ये भारताचा नवा ध्वज उभारला. हा ध्वजही पहिल्यासारखाच दिसत होता. त्यात भगव्या, पिवळ्या आणि हिरव्या रंगाचे पट्टे होते. मध्यभागी वंदे मातरम लिहिले होते. त्याच वेळी चंद्र आणि सूर्याचे सात आठ तारे त्यात तयार झाले.

अॅनी बेझंट आणि टिळक यांनी 1917 मध्ये नवीन ध्वज फडकवला –
यानंतर 1917 मध्ये आणखी एक नवीन ध्वज दिसला. डॉ. अॅनी बेझंट आणि लोकमान्य टिळकांनी नवा झेंडा फडकवला. या नवीन ध्वजावर पाच लाल आणि चार हिरव्या पट्ट्या होत्या. ध्वजाच्या शेवटी काळ्या रंगात त्रिकोणी आकार होता. डाव्या कोपर्‍यात युनियन जॅकही होता. तर चंद्र ताऱ्याबरोबरच सप्तऋषींचे चित्रण करणारे सात तारेही होते.

1921 मध्ये चौथ्यांदा देशाचा ध्वज बदलला –
एका दशकानंतर 1921 मध्ये भारताला चौथा ध्वजही मिळाला. अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीच्या अधिवेशनादरम्यान, बेझवाडा (विजयवाडा) येथे आंध्र प्रदेशातील एका व्यक्तीने हिरवा आणि लाल अशा दोन रंगांचा झेंडा महात्मा गांधींना अर्पण केला. गांधीजींनी त्यात काही बदल केले. त्यात त्याने पांढऱ्या, हिरव्या आणि लाल अशा तीन पट्ट्या टाकल्या होत्या. त्याच वेळी, देशाचा विकास दर्शवण्यासाठी मध्यभागी एक मोठे फिरते चाक देखील तयार केले गेले.

एका दशकानंतर 1931 मध्ये राष्ट्रध्वज पुन्हा बदलण्यात आला –
1931 मध्ये पुन्हा एकदा भारताचा ध्वज बदलण्यात आला. हा ध्वज अधिकृतपणे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने स्वीकारला. या ध्वजात वरच्या बाजूला भगवा, मध्यभागी पांढरा आणि शेवटचा हिरवा रंग तयार करण्यात आला होता. यामध्ये लहान आकाराच्या पूर्ण चरखाच्या मध्यभागी पांढरा पट्टा ठेवण्यात आला होता. पांढऱ्या पट्टीतील चरखा हे राष्ट्राच्या प्रगतीचे प्रतीक आहे.

अखेर 1947 मध्ये देशाला तिरंगा मिळाला –
सर्व प्रयत्नांनंतर अखेर 1947 मध्ये देश स्वतंत्र झाला तेव्हा देशाला तिरंगा ध्वज मिळाला. 1931 मध्ये बनवलेला ध्वज 22 जुलै 1947 रोजी संविधान सभेच्या बैठकीत एका बदलासह भारताचा राष्ट्रध्वज म्हणून स्वीकारण्यात आला. या ध्वजात फिरत्या चाकाऐवजी सम्राट अशोकाचे धर्मचक्र गडद निळ्या रंगात दाखवण्यात आले आहे. पिंगली व्यंकय्या यांनी तयार केला होता. त्याच्या वर भगवा, मध्यभागी पांढरा आणि खाली हिरवा पट्टा आहे. तिन्ही प्रमाणात आहेत. त्याची लांबी – रुंदी दोन बाय तीन आहे.