Screen Time: आजच्या डिजिटल युगात मोबाईल हा लहान मुलांच्या आयुष्याचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे. ऑनलाइन शिक्षण, मोबाईल गेम्स, सोशल मीडिया आणि रील्स पाहण्यासाठी मुलांचा बराच वेळ स्क्रीनसमोर जातो. काही वेळासाठी मोबाईल दिला तरी मुले तासन्तास त्यात गुंतून राहतात. मात्र, मोबाईलचा हा वाढता वापर मुलांच्या आरोग्यासाठी चिंतेचा विषय ठरत आहे. विशेषतः मुलांची एकाग्रता, झोप आणि मानसिक आरोग्यावर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. तुमचं मूलही एखाद्या कामात जास्त वेळ लक्ष देऊ शकत नाही का? अभ्यास करताना वारंवार मोबाईल पाहण्याची इच्छा होते का? असे बदल दिसत असतील तर मुलांच्या स्क्रीन टाइमकडे लक्ष देण्याची गरज आहे.

मुलांमध्ये वाढतेय मोबाईलचे व्यसन

कोरोना महामारीच्या काळात ऑनलाइन शिक्षणामुळे अनेक मुलांच्या हातात मोबाईल आला. सुरुवातीला शिक्षणासाठी वापरला जाणारा मोबाईल आता मनोरंजनाचे साधन बनला आहे. गेम्स खेळणे, रील्स पाहणे आणि व्हिडिओ पाहण्यात मुलांचा बराच वेळ जातो.

आरोग्यविषयक अहवालांनुसार, भारतात ८ ते १४ वर्षे वयोगटातील प्रत्येक तीन मुलांपैकी एका मुलाला डिजिटल उपकरणांच्या अतिवापराची समस्या असल्याचे सांगितले जाते. मोबाईलचा सतत वापर केल्यामुळे मुलांना एखाद्या कामावर दीर्घकाळ लक्ष केंद्रित करणे कठीण जाऊ शकते. याशिवाय रात्री उशिरापर्यंत मोबाईल पाहण्यामुळे झोपेच्या गुणवत्तेवरही परिणाम होतो.

स्क्रीन टाइमचा मेंदूवर कसा होतो परिणाम?

मुलांचे मेंदू विकासाच्या टप्प्यात असतात. या वयात मुलांना खेळणे, वाचन करणे, नवीन गोष्टी शिकणे आणि इतरांशी संवाद साधणे आवश्यक असते. मात्र, मुलांचा बहुतांश वेळ मोबाईलवर जात असेल तर त्यांचा प्रत्यक्ष जगाशी असलेला संपर्क कमी होऊ शकतो.

विशेषतः रील्स आणि शॉर्ट व्हिडिओ पाहण्याची सवय मुलांच्या एकाग्रतेवर परिणाम करू शकते. रील्समध्ये काही सेकंदांत नवीन व्हिडिओ पाहायला मिळतात. त्यामुळे सतत बदलणाऱ्या कंटेंटची सवय लागते. अशा वेळी एखादे पुस्तक वाचणे, अभ्यास करणे किंवा एकाच कामावर बराच वेळ लक्ष केंद्रित करणे मुलांना कंटाळवाणे वाटू शकते.

अभ्यासात लक्ष न लागण्याची समस्या वाढू शकते

मोबाईलचा अतिवापर मुलांच्या वागणुकीतही बदल घडवू शकतो. सतत स्क्रीन पाहणाऱ्या मुलांमध्ये चिडचिड, अधीरपणा आणि छोट्या गोष्टींवर राग येण्याची समस्या दिसू शकते. मोबाईल वापरण्यास मनाई केल्यास काही मुले अस्वस्थ होतात किंवा हट्ट करू लागतात.

‘जामा सायकियाट्री’मध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासाचा संदर्भ देत दिलेल्या माहितीनुसार, दररोज दोन तासांपेक्षा जास्त स्क्रीन टाइम असलेल्या मुलांच्या एकाग्रतेवर परिणाम होऊ शकतो. याचा परिणाम त्यांच्या अभ्यासावर आणि दैनंदिन कामांवरही होण्याची शक्यता आहे.

झोपेवरही होतो परिणाम

मोबाईलचा वापर केवळ एकाग्रतेवरच नाही, तर मुलांच्या झोपेवरही परिणाम करू शकतो. विशेषतः रात्री झोपण्यापूर्वी मोबाईल पाहण्याची सवय आरोग्यासाठी चांगली नाही. उशिरापर्यंत स्क्रीन पाहिल्यामुळे झोपेच्या वेळेत बदल होऊ शकतो आणि झोपेची गुणवत्ता कमी होऊ शकते.

पुरेशी झोप न मिळाल्यास मुलांना दिवसभर थकवा जाणवणे, अभ्यासात लक्ष न लागणे आणि चिडचिड होणे अशा समस्या जाणवू शकतात. त्यामुळे मुलांच्या झोपेच्या वेळेकडेही पालकांनी लक्ष देणे आवश्यक आहे.

मुलांचा स्क्रीन टाइम कमी करण्यासाठी काय कराल?

मुलांना मोबाईलपासून पूर्णपणे दूर ठेवण्यापेक्षा त्याच्या वापरावर योग्य मर्यादा घालणे महत्त्वाचे आहे. यासाठी पालक काही सोपे उपाय करू शकतात.

• मोबाईल वापरण्याची वेळ ठरवा : मुलांना मोबाईल वापरण्यासाठी ठरावीक वेळ द्या. विनाकारण सतत मोबाईल हातात देणे टाळा.
• झोपण्यापूर्वी स्क्रीन बंद करा : झोपण्याच्या किमान एक तास आधी मोबाईल, टीव्ही आणि इतर स्क्रीनपासून मुलांना दूर ठेवा.
• मैदानी खेळांना प्रोत्साहन द्या : मुलांना क्रिकेट, फुटबॉल, सायकलिंग आणि इतर मैदानी खेळ खेळण्यासाठी प्रोत्साहित करा.
• कुटुंबासोबत वेळ घालवा : मुलांशी गप्पा मारा, त्यांच्यासोबत बोर्ड गेम्स खेळा आणि घरातील छोट्या कामांमध्ये त्यांना सहभागी करून घ्या.
• जेवताना मोबाईल देऊ नका : जेवणाच्या वेळी आणि झोपण्याच्या खोलीत मोबाईल वापरण्याची सवय टाळा.

एकूणच, मोबाईल आणि डिजिटल उपकरणांचा योग्य वापर करणे ही काळाची गरज आहे. मात्र, त्याचा अतिरेक मुलांच्या एकाग्रतेपासून झोपेपर्यंत अनेक गोष्टींवर परिणाम करू शकतो. त्यामुळे पालकांनी मुलांच्या स्क्रीन टाइमवर लक्ष ठेवण्यासोबतच त्यांना खेळ, वाचन आणि प्रत्यक्ष संवादासाठी वेळ देणे महत्त्वाचे आहे.