लखनौ  – वर्ष २०१८ पासून, भूमीगत झालेल्या सरस्वती नदीच्या शोधाचे काम अंतिम टप्प्यात आले आहे. हैदराबाद येथील राष्ट्रीय भूभौतिकीय संशोधन संस्थेच्या शास्त्रज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली प्रयागराज, कौशांबी, कुंडा, फतेहपूर ते कानपूरपर्यंत ड्रिलिंगद्वारे घेतलेले जलप्रवाह नमुने १२००० वर्षांहून अधिक जुने असल्याचा अंदाज आहे.

एनजीआरआय हैदराबाद आणि डेन्मार्कच्या शास्त्रज्ञांनी २०१८ मध्ये फेब्रुवारी ते मार्च दरम्यान संगम (प्रयागराज) येथून नामशेष झालेल्या सरस्वतीचा शोध सुरू केला. हेलिकॉप्टरच्या खाली बसवलेल्या हेलिबॉन ट्रान्झियंट इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक सिस्टीमचा वापर करून कानपूरमधील प्रयागराज, कौशांबी, फतेहपूर आणि बिल्हौरपर्यंत भूमिगत सर्वेक्षण करण्यात आले.

त्याच वेळी केंद्रीय भूजल मंडळाच्या शास्त्रज्ञांच्या युनिटने मार्च २०२० पासून प्रयागराजमधील बामरौली, कौशांबीमधील सेवथा, इच्छा, म्योहरसह दोन डझन ठिकाणी १०० ते १५० मीटर खोलीवर बोअरवेल खोदल्या आहेत. पुढे कानपूरमधील फतेहपूर, बिल्हौर आणि गजनेरपर्यंत ड्रिलिंग पूर्ण झाले आहे. या काळात, जमिनीच्या आत आढळलेल्या गाळाच्या गाभ्याचे (चिखल, खडे, वाळू आणि पाणी) नमुने कार्बन डेटिंगसाठी गोळा करण्यात आले. शास्त्रज्ञ डॉ. सुभाष चंद्रा म्हणाले की, ड्रिलिंग दरम्यान सापडलेल्या पाण्याचे वय शोधण्याशी संबंधित संशोधन अंतिम टप्प्यात पोहोचले आहे.

एनजीआरआय हैदराबादमध्ये केलेले संशोधन सार्वजनिक करण्यास त्यांनी नकार दिला. आत्ताच सांगितले की ड्रिलिंग दरम्यान वेगवेगळ्या ठिकाणी पाण्याच्या प्रवाहाचे वय १२ हजार वर्षांपेक्षा जास्त असू शकते.

गंगा-यमुनेशी संगमाबाबत संशोधन सुरू –

आतापर्यंत शास्त्रज्ञांनी केलेल्या जिवंत प्रतिरोधकता नकाशा क्षेत्राच्या अभ्यासात, नदीची उपनदी कौशांबीमध्ये झिगझॅग मार्ग घेते आणि परवेझपूर येथे यमुनेला मिळते. ते ४५ किलोमीटर लांब आणि चार ते सहा किलोमीटर रुंद आहे. त्याच वेळी, नदीची मुख्य शाखा कौशांबीपासून १६० किलोमीटर पुढे कानपूरमधील गजनेर येथे आढळते.

फतेहपूरच्या खागा येथून निघालेल्या मुख्य शाखेतील आणखी एक शाखा बिंदकी, देवकाली मार्गे बिल्होरला मिळते. तर, वायव्येला असलेल्या कासेरुआ गावातून येणारी दुसरी उपनदी खालून गंगा नदीला अंशतः ओलांडते. ही शाखा दावतपूर, कटरा, दुलीखेडा, आशिकपूर मार्गे साटन गावात पोहोचते. या शाखेतून निघणारी दुसरी शाखा वळते आणि कौशांबीच्या अफजलपूर सातोन, सुलतानपूरमधून जाते आणि गंगा नदीखाली प्रतापगडच्या कुंडात जाते. हाच भूमीगत सरस्वती नदीचा प्रवाह असल्याचे मानले जाते.