Digital Campaigning – मावळ तालुक्यात सुरू असलेल्या जिल्हा परिषद आणि पंचायत समिती निवडणुकांमुळे ग्रामीण भागातील एका नव्या डिजिटल पिढीला अनपेक्षित संधी उपलब्ध झाली आहे. गावागावांत वाढत असलेला ऑनलाइन शिक्षणाचा प्रभाव, मोबाईल ऍप्स, सोशल मीडिया आणि विविध डिजिटल प्लॅटफॉर्मच्या माध्यमातून निर्माण झालेली नवी कौशल्ये ही आतापर्यंत ग्रामीण परिसरात फारशी उपयोगात येत नव्हती. मात्र निवडणूक प्रचाराने या कौशल्यांना पहिल्यांदाच प्रत्यक्ष व्यासपीठ दिले असून, अनेक तरुणांना त्यातून आर्थिक आधार मिळू लागला आहे.ग्रामीण भागातील अनेक नवोदित तरुण आज ऑनलाइन माध्यमातून ग्राफिक डिझाइन शिकत आहेत, काही व्हिडिओ शूटिंग व एडिटिंगमध्ये पारंगत झाले आहेत, तर अनेकांकडे प्रभावी लिखाण आणि सोशल मीडिया कंटेंट तयार करण्याची क्षमता आहे. पण शेतीप्रधान आणि मर्यादित औद्योगिक संधी असलेल्या ग्रामीण भागात या कौशल्यांना पुरेसा वाव मिळत नव्हता. त्यामुळे ही कौशल्ये बहुतेक वेळा मोबाइलपुरती, प्रयोगापुरती आणि हौस म्हणूनच मर्यादित राहत होती. जिल्हा परिषद आणि पंचायत समिती निवडणुकांनी मात्र या तरुणांसाठी एक वेगळाच दरवाजा उघडला आहे.सध्याच्या निवडणुकीत प्रचाराचे स्वरूप पूर्णपणे बदललेले आहे. फक्त सभा, मिरवणूक आणि पोस्टरपुरता प्रचार आता मर्यादित राहिलेला नाही. मतदारांपर्यंत थेट पोहोचण्यासाठी उमेदवारांना आकर्षक व्हिडिओ, प्रभावी सोशल मीडिया पोस्ट, डिजिटल फ्लेक्स, घोषणात्मक रील्स, तसेच छोट्या कथा सांगणारे व्हिडिओ हवे असतात. उमेदवाराची प्रतिमा, कामगिरी, भविष्याची आश्वासने हे सर्वकाही काही सेकंदांच्या व्हिडिओत किंवा एका आकर्षक पोस्टमध्ये मांडण्याची गरज निर्माण झाली आहे. ही गरज पूर्ण करण्यासाठी उमेदवार स्थानिक तरुणांकडे वळू लागले आहेत. मोठमोठ्या एजन्सींपेक्षा गावातीलच तरुण डिजिटल प्रचारासाठी अधिक उपयुक्त ठरत आहेत, कारण ते गावाची भाषा, माणसं आणि प्रश्न समजून असतात. त्यामुळे ग्राफिक डिझाईन, व्हिडिओ एडिटिंग, स्क्रिप्ट रायटिंग, व्हॉइसओव्हर, कॅमेऱ्याची हाताळणी आणि फोटो एडिटिंग अशा सर्जनशील कामांसाठी ग्रामीण तरुणांना थेट संधी मिळत आहेत. जिल्हा परिषद पुणे मागील काही वर्षांत लॉकडाऊननंतर ग्रामीण भागात ऑनलाईन शिक्षणाचा प्रसार झपाट्याने वाढला. अनेक तरुणांनी ऑनलाइन कोर्स आणि मोबाइल ऍप्सच्या माध्यमातून ग्राफिक डिझाइन, व्हिडिओ एडिटिंग, कंटेंट रायटिंग, सोशल मीडिया मॅनेजमेंट शिकून घेतले. पण त्यांना प्रत्यक्ष काम मिळत नसल्याने या कौशल्यांचा पुरेसा उपयोग होत नव्हता.निवडणूक प्रचाराने मात्र या कौशल्यांना प्रत्यक्ष अर्थकारणाची जोड दिली आहे. अनेक तरुण पहिल्यांदाच आपल्या कौशल्याच्या जोरावर पैसे कमवत आहेत. लिखाण, व्हिडिओ आणि डिझाइन – ग्रामीण प्रचाराची नवी भाषा ग्रामीण निवडणूक प्रचाराची भाषा आता हळूहळू बदलत आहे. पूर्वी घोषणांपुरते मर्यादित असलेले प्रचार साहित्य आता कथानकाच्या स्वरूपात मांडले जात आहे. उमेदवाराच्या जीवनप्रवासावर आधारित व्हिडिओ, गावाच्या प्रश्नांवर आधारित पोस्ट, तरुणांसाठी प्रेरणादायी रील्स, शेती, पाणी, रस्ता यासारख्या मुद्द्यांवर आधारित माहितीपूर्ण व्हिडिओ तयार होत आहेत. हे सर्व करण्यासाठी लिखाणाची समज, दृश्यात्मक मांडणी आणि तांत्रिक कौशल्य आवश्यक असते आणि हीच कौशल्ये ग्रामीण तरुणांनी आत्मसात केली आहेत. यामुळे ग्रामीण तरुण केवळ प्रचाराचे साधन न राहता, प्रचाराचे शिल्पकार बनत आहेत. आर्थिक स्वावलंबनाची पहिली पायरी या निवडणुकांमधून अनेक तरुणांना पहिल्यांदाच स्वतःच्या कौशल्यातून पैसे मिळाल्याचा अनुभव येत आहे. काही तरुणांनी स्वतःची छोटी डिजिटल टीम तयार केली आहे, काहींनी लॅपटॉप, कॅमेरा, माईक अशी साधने खरेदी केली आहेत, तर काही जण पुढील काळात हेच काम व्यवसाय म्हणून सुरू करण्याचा विचार करत आहेत. ग्रामीण भागात डिजिटल सेवा पुरवणारे नवे लघुउद्योजक निर्माण होण्याची ही सुरुवात आहे. महत्त्वाचे म्हणजे, या तरुणांना आता आपल्या कौशल्यावर आत्मविश्वास वाटू लागला आहे. जे कौशल्य केवळ मोबाईलपुरते मर्यादित होते, ते आता समाजाच्या उपयोगात येत आहे आणि त्यातून उत्पन्न मिळत आहे. तात्पुरती संधी की दीर्घकालीन दिशा परंतु हा डिजिटल रोजगार निवडणूकपुरताच मर्यादित राहण्याची भीती आहे. निवडणूक संपल्यानंतर या तरुणांना पुन्हा काम मिळेल का, हा प्रश्न कायम आहे. जर स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी, ग्रामपंचायतींनी, सहकारी संस्था, शाळा, बचत गट, स्थानिक व्यवसाय यांनी या तरुणांच्या कौशल्यांचा वापर केला, तर ग्रामीण डिजिटल अर्थव्यवस्था निर्माण होऊ शकते. आज ग्रामीण भागात डिजिटल सेवा, माहिती प्रसार, सरकारी योजनांचे प्रचार-प्रसार, पर्यटन स्थळांचा प्रचार यासाठी या तरुणांची गरज आहे. निवडणूक प्रचारातून निर्माण झालेली ही संधी विकासाच्या दिशेने वळवली गेली, तर ग्रामीण तरुणांचे स्थलांतर रोखता येऊ शकते.
