जागतिक स्तनपान सप्ताह दरवर्षी 1 ते 7 ऑगस्ट दरम्यान साजरा केला जातो. या सप्ताहाचा उद्देश मातांना आणि कुटुंबियांना स्तनपानाचे महत्त्व, फायदे आणि योग्य पद्धती याबाबत जागरूक करणे आहे. यामुळे नवजात बाळांचे आरोग्य सुधारते, माता-बाल बंधन मजबूत होते आणि दीर्घकालीन आरोग्य फायदे मिळतात. जागतिक आरोग्य संघटनेने बाळाला जन्मानंतर पहिल्या तासात स्तनपान आणि पहिल्या सहा महिन्यांपर्यंत केवळ स्तनपान देण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे.

स्तनपानाचे फायदे-

स्तनपान हे बाळासाठी पहिले लस आणि सर्वोत्तम पोषण आहे. आईच्या दुधात सर्व आवश्यक पोषक तत्त्वे, कोलोस्ट्रम आणि रोगप्रतिकारक घटक असतात, जे बाळाला अतिसार, न्युमोनिया, दमा यांसारख्या आजारांपासून संरक्षण देतात. यामुळे बाळाची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते आणि बुद्धिमत्तेचा विकास सुधारतो. मातेसाठीही स्तनपान फायदेशीर आहे. यामुळे प्रसूतीनंतर रक्तस्राव कमी होतो, गर्भाशयाचे आकुंचन जलद होते आणि स्तन व गर्भाशयाच्या कर्करोगाचा धोका कमी होतो. तसेच, मातेचे वजन नियंत्रित राहण्यासही मदत होते.

पहिल्या सहा महिन्यांत केवळ स्तनपान का?

पहिल्या सहा महिन्यांत बाळाला फक्त स्तनपान देण्याची शिफारस केली जाते, कारण आईचे दूध बाळाच्या सर्व पोषण गरजा पूर्ण करते. यात पाणी, प्रथिने, कार्बोहायड्रेट्स, फॅट्स आणि जीवनसत्त्वांचा समतोल असतो. यामुळे बाळाचा शारीरिक आणि मानसिक विकास योग्य रीतीने होतो आणि पचनसंस्थेच्या तक्रारींची शक्यता कमी होते. सहा महिन्यांनंतर पूरक आहार सुरू करता येतो, पण स्तनपान दोन वर्षांपर्यंत चालू ठेवावे.

स्तनपानातील अडचणी आणि उपाय-

काही माता वैद्यकीय कारणांमुळे, कमी दूध निर्मितीमुळे किंवा सामाजिक दबावामुळे स्तनपान देण्यास असमर्थ असतात. यावर उपाय म्हणून लॅक्टेशन तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा, मातेच्या आहारात पौष्टिक पदार्थ आणि पुरेसे पाणी समाविष्ट करावे, तसेच कुटुंब आणि समाजाने मातेला मानसिक आधार द्यावा. वैद्यकीय सल्ला आणि योग्य तंत्र शिकणे यामुळे दूध निर्मिती वाढू शकते.

स्तनपानाविषयी गैरसमज आणि निराकरण-

समाजात स्तनपानाबाबत अनेक गैरसमज आहेत. उदा., “आईचे दूध कमी पडते” हे चुकीचे आहे; नियमित स्तनपान आणि योग्य तंत्राने दूध निर्मिती वाढते. “स्तनपानामुळे मातेचे सौंदर्य कमी होते” हा समजही निराधार आहे, कारण यामुळे मातेचे आरोग्य सुधारते. तसेच, पावडर दूध कधीही आईच्या दुधाचा पर्याय होऊ शकत नाही, कारण त्यात नैसर्गिक रोगप्रतिकारक घटक नसतात. यासाठी जागरूकता कार्यक्रम आणि वैद्यकीय मार्गदर्शन आवश्यक आहे.

कामकाजी मातांसाठी उपाय-

कामकाजी माता ब्रेस्ट पंप वापरून दूध साठवू शकतात, जे फ्रिज किंवा फ्रीझरमध्ये ठेवता येते. कामाच्या ठिकाणी ब्रेक घेऊन दूध काढण्याची व्यवस्था करावी. कुटुंबातील सदस्यांनी साठवलेले दूध बाळाला देण्यास मदत करावी. अनेक देशांमध्ये कामकाजी मातांना स्तनपानासाठी विशेष सुट्ट्या आणि सुविधा मिळतात, याचा लाभ घ्यावा.

नवमातांसाठी मार्गदर्शन-

नवमातांनी बाळाला जन्मानंतर पहिल्या तासात (गोल्डन अवर) स्तनपान सुरू करावे. बाळाला मागणीनुसार दूध पाजावे आणि योग्य पकड व आसन शिकावे. आहारात हिरव्या पालेभाज्या, डाळी, दूध आणि फळे समाविष्ट करावीत. तणावमुक्त राहण्यासाठी योग, ध्यान आणि कुटुंबाच्या सहकार्याने मानसिक आधार घ्यावा.

समाज आणि सरकारची भूमिका-

स्तनपानाला प्रोत्साहन देण्यासाठी समाज आणि सरकारने जागरूकता मोहिमा राबवाव्यात. शाळा, महाविद्यालये आणि गावांमध्ये याबाबत शिक्षण द्यावे. सार्वजनिक ठिकाणी, जसे की बसस्थानके, विमानतळ आणि रेल्वे स्थानकांवर स्तनपान कक्ष उभारावेत. कामकाजी मातांना सुट्ट्या आणि सुविधा द्याव्यात. रुग्णालयांमध्ये लॅक्टेशन तज्ज्ञ आणि समुपदेशक उपलब्ध करावेत.

स्तनपान हा माता आणि बाळाच्या आरोग्यासाठी एक नैसर्गिक आणि प्रभावी उपाय आहे. समाजाने एकत्र येऊन याला प्रोत्साहन देणे, ही काळाची गरज आहे. या जागतिक स्तनपान सप्ताहात आपण सर्वांनी यासाठी पुढाकार घेऊया आणि निरोगी भविष्य घडवूया.

– डॉ. विजय बडे
बालरोगतज्ज्ञ, पुणे
ईमेल: [email protected]