नवी दिल्ली – ओडिशातील बालासोर येथे झालेल्या रेल्वे अपघाताची गणना जगातील प्रमुख रेल्वे अपघातांमध्ये केली जात आहे. या वेदनादायक अपघातात 288 हून अधिक लोकांना आपला जीव गमवावा लागला. याशिवाय मोठ्या प्रमाणात लोक जखमी झाले आहेत. एकीकडे देशातील पायाभूत सुविधांच्या भक्कम पायाच्या माध्यमातून जगभरातील मोठ्या गुंतवणूकदारांना आकर्षित करण्याचे काम केले जात आहे. त्याचवेळी देशात असे मोठे अपघात अनेक प्रश्न उपस्थित करत आहेत. ही मोठी दुर्घटना टाळता आली असती. मागच्या वर्षीच भारतात ट्रेन्सचे अपघातांपासून संरक्षण करणाऱ्या आर्मर सिस्टमची म्हणजे ‘कवच’ यंत्रणेची चाचणी घेण्यात आली होती. अशा स्थितीत असे तंत्रज्ञान असतानाही मोठा रेल्वे अपघात घडणे ही बाब विचारात घेण्यासारखी आहे. या पार्श्वभूमीवर, कवच तंत्रज्ञान काय आहे आणि ते कसे कार्य करते हे जाणून घेऊया.

आर्मर प्रोटेक्शन सिस्टम म्हणजे काय ?
ही एक विशेष प्रकारची स्वयंचलित संरक्षण प्रणाली आहे. कवच संरक्षण तंत्रज्ञान संशोधन डिझाइन आणि मानक संस्थेच्या मदतीने विकसित केले गेले आहे. विशेष म्हणजे भारतीय रेल्वेने 2012 मध्येच या तंत्रज्ञानावर काम करण्यास सुरुवात केली. त्या काळात या तंत्रज्ञानाचे नाव होते ‘ट्रेन कॉलिझन अव्हॉइडन्स सिस्टीम’ (Train Collision Avoidance System) (TCAS) या तंत्राची पहिली चाचणी 2016 मध्ये झाली.

कवच तंत्रज्ञान कसे कार्य करते?
कवच प्रणालीमध्ये हाय फ्रिक्वेन्सी रेडिओ कम्युनिकेशन वापरले जाते. कवच प्रणाली तीन परिस्थितींमध्ये कार्य करते – हेड ऑन टक्कर, मागील टोकाची टक्कर आणि सिग्नल धोका.

प्रत्येक स्थानकावर आणि एक किलोमीटर अंतरावर कवच यंत्रणा बसवण्यात आली आहे. याशिवाय ट्रॅक आणि रेल्वे सिस्टिममध्ये कवच तंत्रज्ञान देखील लागू केले जाते. या सर्व प्रणाली अल्ट्रा हाय रेडिओ फ्रिक्वेन्सीवर एकमेकांशी संवाद साधतात.

जर लोको पायलटने कोणताही सिग्नल चुकवला किंवा ट्रेन चालवताना कोणतीही चूक केली, तर अशा स्थितीत कवच प्रणाली ताबडतोब कार्यान्वित होते आणि ट्रेनच्या ब्रेक कंट्रोलचा ताबा घेते. याशिवाय त्याच ट्रॅकवर दुसरी ट्रेनही येत असेल, तर दुसऱ्या ट्रेनला अलर्ट पाठवून ती काही अंतर आधी थांबते.