Global Hunger Index : नुकताच ‘ग्लोबल हंगर इंडेक्स’ (GHI) प्रसिद्ध झाला. GHI मध्ये 125 देशांच्या यादीत भारत 111 व्या स्थानावर आहे. जगातील पाचव्या क्रमांकाची अर्थव्यवस्था असलेल्या देशाचे या यादीत इतके खाली येणे थोडे लाजिरवाणे आहे. मात्र, जीएचआय रिलीज झाल्यानंतर वाद सुरू झाला. केंद्रीय मंत्री स्मृती इराणी यांच्या विधानावरून सर्वात मोठा वाद निर्माण झाला आहे.

दरम्यान, एका कार्यक्रमात केंद्रीय मंत्री इराणी म्हणाल्या की, ‘अनेकांनी ग्लोबल हंगर इंडेक्स चुकीचा असल्याचे म्हटले आहे. ते निर्देशांक कसे तयार करतात? १४० कोटींच्या देशात तीन हजार लोकांना फोन येतो आणि विचारले जाते, ‘तुला भूक लागली आहे का?’ ते म्हणाले की GHI नुसार पाकिस्तान भारतापेक्षा चांगले काम करत आहे. हे कसे शक्य आहे? इराणी यांच्या या वक्तव्यानंतर लोकांनी ती भुकेल्या लोकांची चेष्टा करत असल्याचे म्हटले आहे.

ग्लोबल हंगर इंडेक्स म्हणजे काय?

ग्लोबल हंगर इंडेक्स (GHI) च्या वेबसाइटनुसार, GHI हे जागतिक, प्रादेशिक आणि राष्ट्रीय स्तरावर भूक मोजण्यासाठी आणि ट्रॅक करण्यासाठी डिझाइन केलेले एक साधन आहे. सोप्या भाषेत, याद्वारे लोकसंख्या किती भुकेली आहे आणि त्यातील पोषण स्थिती काय आहे हे कळते. उपासमारीचा सामना करताना कोणत्या आव्हानांना तोंड द्यावे लागत आहे, हे देखील GHI ने आम्हाला सांगितले आहे.

यामुळे कोणत्या भागात उपासमारीची परिस्थिती आहे, हे जाणून घेण्यास मदत होते आणि आम्हाला दोन क्षेत्रांमधील भुकेल्या लोकसंख्येची तुलना करण्यासाठी डेटा देखील मिळू शकतो. इतकेच नाही तर ज्या ठिकाणी भूक आणि कुपोषणाची समस्या सर्वात जास्त आहे त्याकडे जगाचे लक्ष वेधण्याचे कामही करते. GHI डेटाद्वारे, सरकारांना उपासमार संपवण्यासाठी कुठे काम करावे लागेल हे कळते.

ग्लोबल हंगर इंडेक्स कसा तयार केला जातो?
आता हा निर्देशांक कसा तयार होतो हा सर्वात मोठा प्रश्न उभा राहतो. केंद्रीय मंत्री स्मृती इराणी यांनीही GHI तयार करण्याच्या पद्धतीवर प्रश्न उपस्थित केले. जीएचआय रिलीज झाल्यानंतर दरवर्षी असे म्हटले जाते की, त्याचा डेटा योग्य नाही, कारण तो काही निवडक लोकांशी झालेल्या संभाषणाच्या आधारे तयार करण्यात आला आहे. तथापि, आज आपण जाणून घेऊया की GHI ची गणना आणि तयारी कशी केली जाते.

प्रत्येक देशाचा GHI स्कोअर एका सूत्राच्या आधारे काढला जातो. हे चार गोष्टींवर आधारित आहेत, जे एकत्रितपणे भुकेशी संबंधित महत्त्वाची माहिती उघड करतात. GHI स्कोअर काढण्यासाठी खालील चार गोष्टी वापरल्या जातात.

कुपोषण: लोकसंख्येचा भाग ज्याला पुरेशा कॅलरी मिळत नाहीत.
मुलांचे स्टंटिंग: लोकसंख्येतील पाच वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या मुलांचे प्रमाण ज्यांची उंची त्यांच्या वयापेक्षा कमी आहे. यावरून त्यांच्यातील कुपोषण दिसून येते.
बालमृत्यू: त्यांच्या पाचव्या वाढदिवसापूर्वी मरण पावलेल्या मुलांच्या हिश्श्यावर आधारित गणना केली जाते. यावरून असे दिसून येते की मुलांचे पोषण अपुरे आहे आणि त्यांना खराब वातावरणात राहावे लागते.
मुलांचा अपव्यय: लोकसंख्येतील पाच वर्षांखालील मुलांचे प्रमाण ज्यांचे वजन त्यांच्या उंचीसाठी कमी आहे. हे गंभीर कुपोषण दर्शवते.

ग्लोबल हंगर इंडेक्स कोण तयार करतो?
ग्लोबल हंगर इंडेक्स तयार करण्याचे काम जर्मनीतील वेल्थंगरहिल्फ नावाची मदत एजन्सी आणि आयरिश एनजीओ कन्सर्न वर्ल्डवाइड द्वारे केले जाते. यापूर्वी ते अमेरिकेच्या ‘इंटरनॅशनल फूड पॉलिसी रिसर्च इन्स्टिट्यूट’ (IFPRI) ने तयार केले होते. पण 2018 मध्ये तो या प्रकल्पातून बाहेर पडला. तेव्हापासून, ग्लोबल हंगर इंडेक्स हा वेल्थंगरहिल्फ आणि कन्सर्न वर्ल्डवाइड यांचा संयुक्त प्रकल्प बनला आहे.