OCD Awareness: वारंवार हात धुणे, वस्तू तपासणे… ही केवळ सवय नाही, OCD ची असू शकतात लक्षणे!
OCD Awareness: OCD म्हणजे ऑब्सेसिव्ह कम्पल्सिव्ह डिसऑर्डर. या स्थितीमध्ये व्यक्तीच्या मनात नको असलेले, त्रास देणारे विचार वारंवार येतात. हे विचार थांबवण्याचा प्रयत्न करूनही त्यातून सुटका होत नाही. या विचारांमुळे निर्माण होणारी अस्वस्थता कमी करण्यासाठी व्यक्ती काही कृती पुन्हा पुन्हा करू लागते.
OCD Awareness: घराबाहेर पडताना दरवाजाला कुलूप लावलं आहे की नाही, हे पुन्हा पुन्हा तपासता? हात स्वच्छ असूनही वारंवार धुण्याची इच्छा होते? घरातील वस्तू ठरावीक पद्धतीने ठेवल्या नाहीत, तर अस्वस्थ वाटतं? अशा सवयी काही वेळा सामान्य असू शकतात. मात्र, या गोष्टी वारंवार करण्याची तीव्र इच्छा होत असेल आणि त्यावर नियंत्रण ठेवणं कठीण जात असेल, तर त्याकडे लक्ष देणं गरजेचं आहे. कारण काही परिस्थितींमध्ये ही लक्षणं ऑब्सेसिव्ह कम्पल्सिव्ह डिसऑर्डर (OCD) या मानसिक आरोग्याच्या समस्येशी संबंधित असू शकतात.
OCD म्हणजे काय, त्याची लक्षणं कशी ओळखावीत आणि अशा वेळी काय करावं, हे जाणून घेऊया.
OCD म्हणजे नेमकं काय?
OCD म्हणजे ऑब्सेसिव्ह कम्पल्सिव्ह डिसऑर्डर. या स्थितीमध्ये व्यक्तीच्या मनात नको असलेले, त्रास देणारे विचार वारंवार येतात. हे विचार थांबवण्याचा प्रयत्न करूनही त्यातून सुटका होत नाही. या विचारांमुळे निर्माण होणारी अस्वस्थता कमी करण्यासाठी व्यक्ती काही कृती पुन्हा पुन्हा करू लागते.
OCD मध्ये प्रामुख्याने दोन प्रकारच्या समस्या दिसतात.
१. ऑब्सेशन (Obsessions) : मनात वारंवार येणारे अनिच्छित आणि त्रासदायक विचार, भीती किंवा शंका. उदाहरणार्थ, हात अस्वच्छ झाले असतील, घराचं कुलूप उघडं राहिलं असेल किंवा काहीतरी वाईट घडेल, अशी भीती सतत वाटणं.
२. कम्पल्शन (Compulsions) : मनातील भीती किंवा अस्वस्थता कमी करण्यासाठी एखादी कृती वारंवार करण्याची तीव्र इच्छा होणं. उदाहरणार्थ, वारंवार हात धुणं, कुलूप तपासणं किंवा वस्तू ठरावीक क्रमाने लावणं.
या विचारांमुळे आणि कृतींमुळे दैनंदिन आयुष्यावर परिणाम होऊ लागला, तर तज्ज्ञांचा सल्ला घेणं महत्त्वाचं आहे.
Obsessive-Compulsive Disorder
OCD ची कोणती लक्षणं दुर्लक्षित करू नयेत?
OCD ची लक्षणं प्रत्येक व्यक्तीमध्ये सारखी असतीलच असं नाही. काही सामान्य लक्षणं पुढीलप्रमाणे आहेत.
– हात वारंवार धुणं किंवा सतत स्वच्छता करत राहणं.
– दरवाजाचं कुलूप, गॅस किंवा विजेचे स्विच पुन्हा पुन्हा तपासणं.
– वस्तू ठरावीक क्रमाने किंवा विशिष्ट पद्धतीने ठेवण्याचा आग्रह असणं.
– मनात अनिच्छित विचार किंवा काहीतरी वाईट घडण्याची भीती सतत येणं.
– मनात वारंवार मोजणी करणं किंवा काही शब्द पुन्हा पुन्हा म्हणणं.
मात्र, यापैकी एखादी सवय असली म्हणजे OCD आहेच, असं नाही. या सवयींमुळे किती त्रास होतो, त्यावर नियंत्रण ठेवता येतं का आणि दैनंदिन कामांमध्ये किती अडथळे निर्माण होतात, याचाही विचार करावा लागतो.
OCD होण्यामागची कारणं काय?
OCD होण्यामागे एकच कारण असतं असं नाही. आनुवंशिकता, मेंदूतील काही प्रक्रियांशी संबंधित घटक आणि पर्यावरणातील परिस्थिती यांचा त्यामध्ये सहभाग असू शकतो. कुटुंबातील जवळच्या व्यक्तीला OCD असल्यास काही प्रमाणात धोका वाढू शकतो. दीर्घकाळचा ताण काही व्यक्तींमध्ये लक्षणं वाढवू शकतो. काही त्रासदायक अनुभवांचाही मानसिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. मात्र, केवळ ताण किंवा एखादा वाईट अनुभव आला म्हणून OCD होतं, असं निश्चितपणे म्हणता येत नाही.
OCD वर उपचार शक्य आहेत का?
होय. योग्य वेळी निदान आणि उपचार घेतल्यास OCD ची लक्षणं नियंत्रणात ठेवण्यास मदत होऊ शकते. त्यासाठी मनोविकारतज्ज्ञ किंवा मानसिक आरोग्य क्षेत्रातील पात्र तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. उपचारांमध्ये कॉग्निटिव्ह बिहेवियरल थेरपी (CBT) आणि विशेषतः एक्स्पोजर अँड रिस्पॉन्स प्रिव्हेन्शन (ERP) या उपचारपद्धतींचा उपयोग केला जाऊ शकतो. काही व्यक्तींना डॉक्टरांच्या सल्ल्याने औषधांचीही गरज भासू शकते. उपचार व्यक्तीच्या लक्षणांनुसार ठरवले जातात.
लक्षात ठेवा : वारंवार हात धुणं किंवा कुलूप तपासणं म्हणजे प्रत्येक वेळी OCD असतंच असं नाही. मात्र, या सवयींमुळे बराच वेळ खर्च होत असेल, मनात सतत अस्वस्थता राहत असेल किंवा अभ्यास, काम आणि दैनंदिन जीवनावर परिणाम होत असेल, तर तज्ज्ञांची मदत घ्यायला संकोच करू नका. मानसिक आरोग्याच्या समस्यांवर योग्य उपचार उपलब्ध आहेत.
