नवी दिल्ली : भारतीय वाघांचे मित्र म्हणून ओळखले जाणारे वन्यजीव संवर्धनातील एक उत्कट व्यक्तिमत्व वाल्मिक थापर यांचे शनिवारी सकाळी नवी दिल्लीतील कौटिल्य मार्गावरील त्यांच्या निवासस्थानी निधन झाले. ते ७३ वर्षांचे होते आणि गेल्या वर्षी त्यांना कर्करोगाचे निदान झाले होते. जवळजवळ पाच दशकांहून अधिक काळ, थापर हे भारताच्या व्याघ्र संवर्धन प्रयत्नांचे समानार्थी बनले.

वन्यजीव आणि संवर्धनावर दोन डझनहून अधिक पुस्तके लिहिणारे थापर यांनी अनेक ऐतिहासिक वन्यजीव माहितीपट सादर केले आहेत. त्यामध्ये बीबीसीची लँड ऑफ द टायगर (१९९७) ही प्रमुख मालिका समाविष्ट आहे. राजस्थानमधील रणथंभोर व्याघ्र प्रकल्पाचे तत्कालीन संचालक फतेह सिंग राठोड यांच्याशी झालेल्या भेटीनंतर १९७६ मध्ये संवर्धनाच्या जगात त्यांचा प्रवेश झाला. स्पष्टवक्ता आणि अनेकदा प्रस्थापित वन कायद्यांना विरोध करणारे, राठोड आणि थापर यांनी एक अथक भागीदारी निर्माण केली. त्यामुळे चार दशकांहून अधिक काळ भारताच्या संवर्धन प्रयत्नांना आणि धोरणांना प्रेरणा दिली. सवाई माधोपूरमध्ये राठोड यांनी स्थापन केलेल्या टायगरवॉच या ना-नफा संस्थेद्वारे थापर संवर्धन कार्यात सहभागी होते, ते त्यांच्या शेवटच्या दिवसांपर्यंत.

थापर यांनी राष्ट्रीय वन्यजीव मंडळासह सरकारच्या अनेक सर्वोच्च संस्थांमध्ये काम केले. राजस्थानच्या सरिस्का येथून वाघ गायब झाल्यानंतर सुधारणा लिहून देण्यासाठी स्थापन केलेल्या टायगर टास्क फोर्सचे ते सदस्य देखील होते. ते सुस्त सरकारी व्यवस्थेचे कट्टर टीकाकार होते आणि त्यांनी प्रसिद्धपणे असे निरीक्षण नोंदवले होते की, नोकरशाहीने गोळ्यांपेक्षा जास्त वाघांना मारले. १९८७ मध्ये, थापर यांनी रणथंभोर फाउंडेशनची स्थापना केली. स्थानिक समुदायांना वनसंवर्धनाच्या प्रयत्नांमध्ये एकत्रित करण्यासाठी ही संस्था काम करत होती. विस्थापित गावकऱ्यांसाठी उपजीविका निर्माण करण्यासाठी त्यांनी दस्तकरसोबत भागीदारी केली.

थापर यांचा जन्म १९५२ मध्ये मुंबईत पत्रकार आणि राजकीय जर्नल सेमिनारचे सह-संस्थापक रोमेश आणि राज थापर यांच्या पोटी झाला. त्यांच्या पश्चात त्यांची पत्नी संजना कपूर आणि मुलगा हमीर थापर आहेत. २०१२ मध्ये थापर यांनी त्यांच्या ‘टायगर माय लाईफ, रणथंभोर अँड बियाँड’ या पुस्तकात त्यांचे ध्येय मांडले: माझा लढा नेहमीच अभेद्य जागांसाठी होता – जिथे वाघ मुक्तपणे, आवाजापासून दूर, मानवांपासून दूर राहू शकेल. वाल्मिक थापर हे ख्यातनाममाभिनेते शशी कपूर यांचे जावई, अर्थातच संजना कपूर यांचे ते पती होत.