नवी दिल्ली – भारतीय पुरातत्व विभागाकडून हरियाणामध्ये मोठी कामगिरी बजावण्यात आली आहे. हरियाणाच्या हिसारमध्ये 5000 वर्षांपूर्वी जमिनीत गाडलेल्या हडप्पा शहराचा पुरातत्त्वीय उत्खननात विकसित शहर असल्याचे पुरावे मिळाले आहेत. त्या शहरात पाच हजार वर्षांपूर्वीचे घर, स्वच्छता, रस्ते, दागिने आणि मृतदेहांवर अंत्यसंस्कार करताना काय ठेवले होते, याविषयीचे पुरावे मिळाले आहेत.
हे शहर हरियाणातील हिसारच्या राखीगढी गावात 11 ढिगाऱ्याखाली गाडले गेले आहे. सध्या येथे असणाऱ्या 35 ढिगाऱ्यांचे पुरातत्व उत्खनन करत आहे. त्यावेळी राखीगढी हे एकेकाळी सर्वात मोठे शहर असल्याचे समोर आले आहे.

हे हडप्पा शहर लुप्त होत चाललेली सरस्वतीची उपनदी द्रुषद्वतीच्या तीरावर वसले होते. अशावेळी स्वच्छतेतून हळूहळू रस्त्यांच्या विकासाची झलक तीन क्रमांकाच्या ढिगाऱ्याच्या खोदकामातून समोर आली आहे. येथे 5000 वर्षांपूर्वीच्या विटा, आणि नाल्यांवर ठेवलेली अशी मातीची भांडी प्राचीन इतिहासाचे अनेक न सुटलेले पदर उघडतात. भारतीय पुरातत्व विभागाचे संशोधक कुमार सौरव यांनी याविषयी माहिती दिली. जेव्हा तुम्ही पक्क्‌या विटांबद्दल बोलतो तेव्हा तुम्ही या नाल्याबद्दल बोलत आहात जो हडप्पा कार्पेट ड्रेनेज आहे. हडप्पा शहरात ड्रेनेजची विकसित व्यवस्था होती. त्यानंतर नाल्यांवर घागरीसारखा भिजवणारा खड्डा टाकण्यात आला, ज्यामुळे नाल्यांमध्ये कचरा जाण्यास प्रतिबंध झाला.

राखीगढी गावाच्या ढिगाऱ्याखाली कच्च्या आणि पक्‍क्‍या विटांनी बनवलेले रस्ते आणि घरांची रचनाही सापडली आहे. तेथे पाच हजार वर्षे जुनी चूलही सापडली आहे. स्टोव्हबद्दल कुमार सौरभ म्हणाले की, स्टोव्हवर मातीची वीट टाकून प्लॅटफॉर्म तयार केला जातो, त्यानंतर त्यात हवा पुरवठा होतो, त्यानंतर हा स्टोव्ह किंवा भट्टी जळत असे. या स्टोव्हमध्ये अन्न शिजवले जात होते की अन्य काही कारणासाठी वापरले जात असल्याचे त्यांनी सांगितले असले तरी हा संशोधनाचा विषय आहे.

विकासाचे अनेक पुरावे
राखीगढीच्या 7 क्रमांकाच्या ढिगाऱ्याखाली हडप्पा लोकांच्या मृतदेहांवर अंत्यसंस्कार केल्याचे पुरावे सापडले आहेत. नुकत्याच झालेल्या खोदकामात दोन महिलांचे मृतदेह सापडले आहेत. मृतदेहांभोवती ठेवलेल्या वस्तू हडप्पा काळातील विकासाचे अनेक पुरावे देतात. अन्य संशोधक प्रवीण भास्कर यांनी सांगितले की, त्या वस्तूंमध्ये शेलच्या बांगड्या सापडल्या आहेत, त्याशिवाय भांडी आणि वाट्याही सापडल्या आहेत. म्हणजे त्यांचे आवडते अन्न जे अन्न होते ते मृतदेहासोबत ठेवले होते. उत्खननात तांब्याचा आरसाही सापडल्याचे भास्कर यांनी सांगितले.