वाॅशिंग्टन – अमेरिकेचे राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रंप यांनी ईरानला थेट धमकी दिली आहे. एका टीव्ही मुलाखतीत ते म्हणाले, “ईरानने न्यूक्लियर डील नाही केली, तर आम्ही त्यांच्यावर बॉम्ब टाकू आणि कडक आर्थिक निर्बंध लादू.” याला उत्तर देत ईराननेही आपली मिसाइल सुरक्षा यंत्रणा मजबूत करण्यास सुरुवात केली आहे. हा वाद आता जगभरात चर्चेचा विषय बनला आहे. काय झालं आता? 30 मार्च 2025 रोजी अमेरिकेच्या NBC न्यूजला दिलेल्या मुलाखतीत ट्रंप यांनी ईरानला इशारा दिला. ते म्हणाले, “ईरानने आमच्याशी न्यूक्लियर करार करावा, नाही तर त्यांच्यावर बॉम्बहल्ले होतील.” त्यांनी ईरानच्या व्यापारावरही दबाव टाकण्यासाठी सेकेंडरी टॅरिफ (इतर देशांवर निर्बंध) लावण्याची धमकी दिली. यावर ईरानने गप्प बसण्याऐवजी आपली मिसाइल डिफेन्स सिस्टीम बळकट करायला सुरुवात केली. ईरानकडे आधीच “बावर-373” सारखी शक्तिशाली यंत्रणा आहे, आणि आता ते आणखी तयारी करत आहेत. ईरानी लष्कराने सांगितले, “आम्ही कोणत्याही हल्ल्याला प्रत्युत्तर देण्यास तयार आहोत.” वादाची सुरुवात कधी झाली? हा तणाव फार जुना आहे. 1979 मध्ये ईरानमध्ये क्रांती झाली. तिथला राजा शाह मोहम्मद रजा पहलवी हा अमेरिकेचा मित्र होता. पण लोकांना त्याचा राग आला आणि त्यांनी इस्लामिक नेते अयातुल्ला खोमैनी यांच्या नेतृत्वात शाहला हाकलले. शाह पळून गेला आणि ईरानमध्ये इस्लामिक सरकार आले. त्यानंतर नोव्हेंबर 1979 मध्ये ईरानी विद्यार्थ्यांनी तेहरानमधील अमेरिकी दूतावास ताब्यात घेतला. त्यांनी 52 अमेरिकी लोकांना 444 दिवस बंधक ठेवले. ईरानला वाटले की अमेरिका शाहला परत आणण्याची योजना आखत आहे. या घटनेने दोन्ही देशांचे संबंध कायमचे बिघडले. 1980 मध्ये इराकने ईरानवर हल्ला केला. हे ईरान-इराक युद्ध 8 वर्षे चालले. अमेरिकेने इराकला पाठिंबा दिला, कारण ते ईरानला कमजोर करायचे होते. 1988 मध्ये अमेरिकेने चुकून एक ईरानी प्रवासी विमान पाडले, ज्यात 290 लोक मारले गेले. अमेरिकेने ही चूक मानली, पण ईरानने हे हल्ला समजले. या सगळ्याने दोन्ही देशांमधली दरी आणखी वाढली. न्यूक्लियर प्रोग्रामचा वाद कसा सुरू झाला? 2000 च्या दशकात ईरानचा न्यूक्लियर प्रोग्राम चर्चेत आला. ईरान म्हणाले, “आम्हाला फक्त वीज बनवायची आहे.” पण अमेरिका आणि पश्चिमी देशांना वाटले की ईरान गुपचुप परमाणु बॉम्ब बनवत आहे. 2002 मध्ये ईरानच्या गुप्त न्यूक्लियर साइट्सचा खुलासा झाला. 2003 मध्ये आंतरराष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा एजन्सीने (IAEA) सांगितले की ईरानने आपला प्रोग्राम लपवला होता. यानंतर अमेरिका आणि संयुक्त राष्ट्राने ईरानवर निर्बंध लादले. यामुळे ईरानची अर्थव्यवस्था डबघाईला आली, पण त्यांनी हार मानली नाही. उलट, त्यांनी यूरेनियम संवर्धन (परमाणु साहित्य तयार करणे) वाढवले. 2010 मध्ये अमेरिका आणि इस्रायलने “Stuxnet” नावाचा व्हायरस ईरानच्या न्यूक्लियर प्लांटवर सोडला. याने त्यांच्या मशिन्स खराब झाल्या, पण ईरान थांबला नाही. 2015 मध्ये एक मोठा करार झाला. अमेरिका, ब्रिटन, फ्रान्स, जर्मनी, रशिया आणि चीन यांनी ईरानशी “JCPOA” (न्यूक्लियर डील) केली. ईरानने आपला प्रोग्राम मर्यादित ठेवायचे मान्य केले आणि बदल्यात त्यांच्यावरील निर्बंध हटवले गेले. तेव्हाचे अमेरिकी राष्ट्रपति बराक ओबामा यांनी हे आपले यश मानले. ट्रंप यांनी डील का मोडली? 2016 मध्ये ट्रंप राष्ट्रपति झाले. त्यांना ही डील आवडली नाही. ते म्हणाले, “ही डील ईरानला बॉम्ब बनवण्यापासून रोखू शकत नाही.” 8 मे 2018 रोजी त्यांनी अमेरिकेला JCPOA मधून बाहेर काढले आणि ईरानवर पुन्हा कठोर निर्बंध लादले. याला त्यांनी “मॅक्सिमम प्रेशर” असे नाव दिले. यामुळे ईरानची तेल विक्री थांबली आणि अर्थव्यवस्था कोलमडली. ईराननेही करार तोडला आणि 2019 पासून पुन्हा यूरेनियम संवर्धन सुरू केले. 2020 पर्यंत ते 20% संवर्धन करू लागले, जे परमाणु बॉम्बसाठीच्या 90% पेक्षा कमी, पण धोकादायक होते. 3 जानेवारी 2020 रोजी ट्रंप यांनी ईरानच्या मोठ्या लष्करी कमांडर कासिम सुलेमानी यांना इराकमध्ये ड्रोन हल्ल्यात ठार केले. ईरानने याला युद्धाची घोषणा मानली आणि अमेरिकी ठिकाणांवर मिसाइल हल्ले केले. यामुळे तणाव आणखी वाढला. बाइडेन आले, पण काय बदलले? 2021 मध्ये जो बाइडेन राष्ट्रपति झाले. त्यांनी डील पुन्हा सुरू करण्याचा प्रयत्न केला. व्हिएन्नामध्ये अनेक बैठकाही झाल्या, पण ईरानने सांगितले, “आधी सर्व निर्बंध हटवा.” बाइडेन यांनी काही सवलती दिल्या, पण पूर्ण निर्बंध हटवणे कठीण होते. दरम्यान, ईरानने 2022 पर्यंत 60% संवर्धन सुरू केले. यामुळे IAEA चिंतेत पडली, पण तरीही ठोस करार झाला नाही. ट्रंपची 2025 मधली धमकी – 2024 मध्ये ट्रंप पुन्हा राष्ट्रपति झाले. सत्तेत येताच त्यांनी ईरानवर दबाव वाढवला. 30 मार्च 2025 रोजी NBC ला दिलेल्या मुलाखतीत त्यांनी सांगितले, “ईरानने डील नाही केली तर बॉम्बहल्ले होतील.” ही धमकी त्यांच्या पहिल्या कार्यकाळापेक्षा सख्त आहे. त्यांना ईरानला परमाणु हथियार बनवण्यापासून रोखायचे आहे. यामागे इस्रायलचाही दबाव असल्याचे बोलले जाते, कारण इस्रायल ईरानला आपला सर्वात मोठा शत्रू मानतो. ईराननेही तयारी सुरू केली. त्यांच्याकडे “फतेह-110” आणि “खोरमशहर” सारख्या मिसाइल्स आहेत. आता ते आपली डिफेन्स सिस्टीम आणखी मजबूत करत आहेत. ईरानचे नेते अयातुल्ला अली खामैनी म्हणाले, “आम्ही अमेरिकेच्या धमकीला घाबरणार नाही.” त्यांच्या लष्करानेही दावा केला की ते हल्ल्याला प्रत्युत्तर देण्यास सज्ज आहेत. पुढे काय होणार? ट्रंपची धमकी आणि ईरानची तयारी यामुळे मिडिल ईस्टमध्ये मोठी अशांतता येऊ शकते. अमेरिकेकडे फारसच्या आखातात युद्धनौका आणि बॉम्बर्स आहेत. काही तज्ज्ञांना वाटते की ट्रंप फक्त दबाव टाकून ईरानला करारासाठी तयार करू इच्छितात. पण जर हा तणाव वाढला, तर तेलाच्या किमती वाढतील आणि जगाची अर्थव्यवस्था हादरेल. आता सगळ्यांचे लक्ष यावर आहे की हे संकट वाढणार की शांततेने सुटणार.
