Dilip Kumar: दिग्गज अभिनेते दिलीप कुमार यांच्या निधनाला आज पाच वर्षे पूर्ण झाली. 7 जुलै 2021 रोजी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. भारतीय चित्रपटसृष्टीतील सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्यांपैकी एक मानल्या जाणाऱ्या दिलीप कुमार यांचा अभिनय आजही अनेक कलाकारांसाठी प्रेरणादायी आहे. मात्र, त्यांचा हा प्रवास अजिबात सोपा नव्हता. संघर्ष, मेहनत आणि जिद्दीच्या जोरावर त्यांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत स्वतःचे वेगळे स्थान निर्माण केले.

दिलीप कुमार यांचे खरे नाव मोहम्मद युसूफ खान होते. त्यांचा जन्म पेशावरमध्ये झाला. त्यांचे वडील फळांचा व्यवसाय करत होते. 1930 च्या दशकात त्यांचे कुटुंब मुंबईत स्थायिक झाले. सुरुवातीला युसूफ खान यांचीही इच्छा वडिलांच्या व्यवसायात हातभार लावण्याची होती. अभिनय क्षेत्रात जाण्याचा त्यांचा कोणताही विचार नव्हता.

मात्र, 1940 च्या सुमारास वडिलांशी काही मतभेद झाल्यानंतर त्यांनी मुंबई सोडून पुण्याचा रस्ता धरला. पुण्यात त्यांना ताज मोहम्मद नावाच्या व्यक्तीची मदत मिळाली. त्यांच्या सहकार्याने त्यांनी आर्मी क्लबमध्ये सँडविच स्टॉल सुरू केला. या छोट्याशा व्यवसायातून त्यांनी जवळपास पाच हजार रुपये जमा केले. त्यानंतर ते पुन्हा मुंबईत परतले आणि नोकरीच्या शोधाला सुरुवात केली.

याच काळात त्यांची ओळख डॉ. मसानी यांच्या माध्यमातून प्रसिद्ध अभिनेत्री देविका रानी यांच्याशी झाली. देविका रानी यांनी युसूफ खान यांच्यातील अभिनयाची क्षमता ओळखली. त्यांनीच त्यांना ‘दिलीप कुमार’ हे नाव दिले आणि 1944 मध्ये ‘ज्वार भाटा’ या चित्रपटातून अभिनयाची संधी दिली. जरी हा चित्रपट फारसा गाजला नाही, तरी त्यांच्या करिअरची सुरुवात याच चित्रपटातून झाली.

1949 मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘अंदाज’ या चित्रपटामुळे त्यांना मोठी ओळख मिळाली. त्यानंतर त्यांनी मागे वळून पाहिले नाही. देवदास, दीदार, नया दौर, कोहिनूर, राम और श्याम, गंगा-जमुना आणि मुगल-ए-आझम यांसारख्या अनेक गाजलेल्या चित्रपटांत त्यांनी अविस्मरणीय भूमिका साकारल्या. त्यांच्या गंभीर आणि भावनिक अभिनयामुळे त्यांना ‘ट्रॅजेडी किंग’ म्हणून ओळख मिळाली. त्यांच्या अभिनयाची शैली त्या काळातच नव्हे, तर आजही अनेक कलाकारांसाठी आदर्श मानली जाते.

त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्याचीही बरीच चर्चा झाली. 11 ऑक्टोबर 1966 रोजी त्यांनी प्रसिद्ध अभिनेत्री सायरा बानो यांच्याशी विवाह केला. दोघांच्या वयात तब्बल 22 वर्षांचे अंतर होते. तरीही त्यांचे नाते प्रेम, विश्वास आणि समजुतीवर टिकून राहिले. आयुष्याच्या शेवटच्या काळातही सायरा बानो प्रत्येक क्षणी त्यांच्या सोबत खंबीरपणे उभ्या राहिल्या.

चित्रपटसृष्टीतील योगदानाबरोबरच दिलीप कुमार यांनी सार्वजनिक जीवनातही काम केले. सन 2000 मध्ये त्यांची राज्यसभेवर नियुक्ती झाली होती. 1980 मध्ये त्यांना मुंबईचे शेरिफ होण्याचा मान मिळाला. याशिवाय त्यांना अनेक वेळा फिल्मफेअर सर्वोत्तम अभिनेत्याचा पुरस्कार मिळाला. त्यांच्या अभिनयामुळे भारतीय चित्रपटसृष्टीला नवी दिशा मिळाली.

आज दिलीप कुमार आपल्यात नसले तरी त्यांचे चित्रपट, संवाद आणि अभिनय कायम प्रेक्षकांच्या मनात जिवंत आहेत. संघर्षातून यश मिळवणाऱ्या या महान अभिनेत्याचा प्रवास आजही प्रत्येकासाठी प्रेरणादायी ठरतो.