World Thrombosis Day: रक्ताच्या गुठळ्या होण्याची समस्या अनेकदा सुरुवातीला सहज लक्षात येत नाही. मात्र, वेळेवर निदान आणि उपचार न झाल्यास ही समस्या गंभीर ठरू शकते. महिलांच्या आयुष्यातील काही टप्प्यांमध्ये, विशेषतः गर्भधारणेदरम्यान आणि प्रसूतीनंतर, रक्ताच्या गुठळ्या होण्याचा धोका वाढू शकतो. त्यामुळे या समस्येची कारणे, लक्षणे आणि प्रतिबंधात्मक उपाय समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

दरवर्षी १३ ऑक्टोबर रोजी जागतिक थ्रोम्बोसिस दिन पाळला जातो. या दिवसाचा उद्देश थ्रोम्बोसिस म्हणजेच रक्ताच्या गुठळ्या तयार होण्याच्या समस्येबाबत जनजागृती करणे हा आहे. २०२६ मध्ये महिलांचे आरोग्य आणि त्यांच्या आयुष्यातील वेगवेगळ्या टप्प्यांमध्ये रक्ताच्या गुठळ्या होण्याच्या धोक्यावर विशेष भर दिला जात आहे.

थ्रोम्बोसिस म्हणजे नेमके काय?

रक्तवाहिन्यांमध्ये रक्ताची गुठळी तयार होऊन रक्तप्रवाहात अडथळा निर्माण होतो, त्या स्थितीला थ्रोम्बोसिस म्हणतात. ही गुठळी शरीरातील शिरा किंवा धमन्यांमध्ये तयार होऊ शकते. त्यामुळे संबंधित अवयवांना रक्तपुरवठा होण्यात अडचण येऊ शकते. काही प्रकरणांमध्ये यामुळे गंभीर गुंतागुंत निर्माण होण्याची शक्यता असते.

महिलांमध्ये रक्ताच्या गुठळ्या होण्याचा धोका कशामुळे वाढतो?

१. गर्भधारणा आणि प्रसूतीनंतरचा काळ

गर्भधारणेदरम्यान शरीरात नैसर्गिक बदल होतात. प्रसूतीच्या वेळी जास्त रक्तस्राव होऊ नये, यासाठी रक्त गोठण्याच्या प्रक्रियेतही बदल होतात. मात्र, यामुळे रक्ताच्या गुठळ्या तयार होण्याचा धोका वाढू शकतो. प्रसूतीनंतर पहिल्या तीन महिन्यांपर्यंत हा धोका लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.

२. हार्मोनल गर्भनिरोधक औषधे

इस्ट्रोजेन असलेल्या काही गर्भनिरोधक गोळ्या, पॅच आणि इतर हार्मोनल उपचारांमुळे रक्ताच्या गुठळ्या होण्याची शक्यता वाढू शकते. मात्र, हा धोका प्रत्येक महिलेमध्ये सारखा नसतो. त्यामुळे अशी औषधे सुरू करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

३. दीर्घकाळ एकाच जागी बसणे

अनेक तास सतत बसून काम करणे, लांबचा प्रवास करणे किंवा आजारामुळे बराच काळ अंथरुणावर राहणे यामुळे रक्तप्रवाह मंदावू शकतो. अशा परिस्थितीत विशेषतः पायांच्या खोल नसांमध्ये रक्ताची गुठळी तयार होण्याचा धोका वाढतो.

४. शस्त्रक्रिया आणि इतर आजार

मोठी शस्त्रक्रिया, कर्करोग, हृदय किंवा फुफ्फुसांचे काही आजार आणि यापूर्वी रक्ताच्या गुठळ्या झाल्याचा इतिहास यांमुळेही धोका वाढू शकतो.

रक्ताच्या गुठळ्यांची सुरुवातीची लक्षणे कोणती?

पायांच्या खोल नसांमध्ये रक्ताची गुठळी तयार होण्याच्या स्थितीला ‘डीप व्हेन थ्रोम्बोसिस’ (DVT) म्हणतात. यामध्ये पुढील लक्षणे दिसू शकतात.

– एका पायाला किंवा हाताला अचानक सूज येणे.
– प्रभावित भागात वेदना होणे किंवा स्पर्श केल्यावर दुखणे.
– त्वचा नेहमीपेक्षा गरम जाणवणे.
– त्वचेचा रंग लालसर किंवा बदललेला दिसणे.

अशी लक्षणे दिसल्यास स्वतःहून उपचार करण्याऐवजी तातडीने वैद्यकीय तपासणी करून घ्यावी.

श्वास घेण्यास त्रास होत असल्यास तातडीने मदत घ्या

काही वेळा रक्ताच्या गुठळीचा तुकडा रक्तप्रवाहातून फुफ्फुसांपर्यंत पोहोचतो. या गंभीर स्थितीला ‘पल्मोनरी एम्बोलिझम’ म्हणतात. अचानक श्वास घेण्यास त्रास होणे, छातीत दुखणे, खोकल्यातून रक्त येणे, हृदयाचे ठोके वेगाने वाढणे किंवा बेशुद्ध पडल्यासारखे वाटणे ही त्याची संभाव्य लक्षणे आहेत. अशी लक्षणे दिसल्यास त्वरित आपत्कालीन वैद्यकीय मदत घ्यावी.

रक्ताच्या गुठळ्या होण्याचा धोका कसा कमी कराल?

रक्ताच्या गुठळ्या होण्याची प्रत्येक घटना टाळता येत नसली, तरी काही उपायांनी धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

– दीर्घकाळ एकाच जागी बसणे टाळा. प्रवासात शक्य असल्यास दर एक ते दोन तासांनी उठून चाला.
– बसल्या जागी पाय आणि घोटे हलवत राहा.
– नियमित शारीरिक हालचाल करा.
– शस्त्रक्रिया किंवा रुग्णालयात दाखल होण्याची वेळ आल्यास डॉक्टरांशी रक्ताच्या गुठळ्यांच्या धोक्याबाबत चर्चा करा.
– गर्भधारणा, प्रसूतीनंतरचा काळ किंवा हार्मोनल औषधे घेताना वैद्यकीय सल्ला घ्या.
– डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय रक्त पातळ करणारी औषधे घेऊ नका.

रक्ताच्या गुठळ्यांची लक्षणे ओळखणे आणि वेळेवर उपचार घेणे महत्त्वाचे आहे. एका पायाला अचानक सूज येणे किंवा अनपेक्षितपणे श्वास घेण्यास त्रास होणे यांसारख्या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नका. योग्य वेळी वैद्यकीय मदत घेतल्यास गंभीर गुंतागुंत टाळण्यास मदत होऊ शकते.