– प्रा. डॉ. सुभाष राठोड Anti-Terrorism Day : 21 मे हा दिवस भारतात ‘दहशतवादविरोधी दिन’ (Anti-Terrorism Day) म्हणून पाळला जातो. भारताचे माजी पंतप्रधान राजीव गांधी यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त या दिवसाला विशेष महत्त्व आहे. दहशतवादाचे बदलते स्वरूप लक्षात घेऊन प्रतिबंधावर भर दिला पाहिजे. दहशतवाद (Anti-Terrorism Day) हा आज केवळ एखाद्या देशाच्या सीमांपुरता मर्यादित राहिलेला प्रश्न नाही; तो संपूर्ण मानवजातीसमोर उभे ठाकलेले गंभीर आणि बहुआयामी आव्हान बनले आहे. तो केवळ हिंसाचार, बाँबस्फोट किंवा हत्या घडवत नाही, तर समाजाच्या मनामनात भीती, संशय, असुरक्षितता आणि द्वेषाची विषारी बीजे पेरतो. लोकशाही मूल्ये कमकुवत करणे, सामाजिक सलोखा उद्ध्वस्त करणे आणि मानवतेच्या अस्तित्वालाच आव्हान देणे हा त्याचा मूळ उद्देश असतो. म्हणूनच दहशतवादाविरोधातील (Anti-Terrorism Day) लढा हा केवळ सैनिकी शक्तीचा नसून विवेक, विज्ञाननिष्ठा, सामाजिक न्याय, बंधुता आणि मानवी मूल्यांचा व्यापक संघर्ष आहे. 21 मे 1991 रोजी तामिळनाडूतील श्रीपेरंबुदूर येथे निवडणूक प्रचारादरम्यान झालेल्या आत्मघातकी बाँबस्फोटात राजीव गांधी यांचा दुर्दैवी मृत्यू झाला. ‘लिबरेशन टायगर्स ऑफ तमिळ ईलम’ या दहशतवादी संघटनेशी संबंधित या हल्ल्याने केवळ एका नेत्याचा जीव घेतला नाही, तर भारतीय लोकशाही, शांतता आणि राष्ट्रीय एकात्मतेवर खोल जखम केली. या घटनेनंतर संपूर्ण देश हादरला आणि दहशतवादाच्या अमानवी स्वरूपाची जाणीव अधिक तीव्र झाली. या पार्श्वभूमीवर भारत सरकारने ‘दहशतवादविरोधी दिन’ सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. या दिवसाचा हेतू केवळ श्रद्धांजली वाहणे नसून, नागरिकांमध्ये दहशतवादाविरोधी जागरूकता निर्माण करणे, सामाजिक ऐक्य दृढ करणे आणि लोकशाही मूल्यांची पुनर्स्थापना करणे हा आहे. आजच्या काळात या दिवसाचे महत्त्व अधिक वाढले आहे, कारण दहशतवादाचे स्वरूप केवळ शस्त्रधारी राहिलेले नसून ते मानसिक, सामाजिक आणि डिजिटल पातळीवरही कार्यरत झाले आहे. Anti-Terrorism Day दहशतवाद हा कोणत्याही धर्माचा, जातीचा किंवा राष्ट्राचा चेहरा नसतो. तो मानवतेचा शत्रू आहे. तो द्वेष, अतिरेकी विचारसरणी, असहिष्णुता, सामाजिक विषमता आणि सत्तालालसा यांमधून जन्म घेतो. त्यामुळे केवळ लष्करी कारवाया पुरेशा ठरत नाहीत; तर समाजात विवेकवाद, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, संविधाननिष्ठा आणि बंधुता यांची जोपासना करणे अत्यावश्यक आहे. भारताने गेल्या काही दशकांत दहशतवादाच्या अनेक भीषण घटनांचा सामना केला आहे. 1993 मधील मुंबई बाँबस्फोट, 2001 मध्ये भारतीय संसदेवरील हल्ला, 2008 मधील 26/11चा मुंबईवरील दहशतवादी हल्ला आणि 2019 मधील पुलवामा आत्मघातकी हल्ला या घटना आजही राष्ट्रीय स्मृतीवर खोल जखमा करून गेल्या आहेत. या घटनांनी देशाच्या सुरक्षाव्यवस्थेची कठोर परीक्षा घेतली, मात्र त्याचबरोबर भारताने संयम, एकात्मता आणि लोकशाही मूल्यांवरील विश्वासही दृढपणे दाखवून दिला. अलीकडील काळात जम्मू-काश्मीरमधील पहलगाम परिसरात घडलेल्या दहशतवादी घटनेने पुन्हा एकदा देशाच्या सुरक्षेचा प्रश्न अधोरेखित केला. माध्यमांतील वृत्तांनुसार, या घटनेत निष्पाप नागरिकांवर हल्ला करून भीतीचे वातावरण निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. भारताने दहशतवादाविरोधात मजबूत आणि सक्षम यंत्रणा उभारल्या आहेत. राष्ट्रीय सुरक्षा रक्षक दल सारख्या विशेष सुरक्षा दलांपासून राष्ट्रीय तपास यंत्रणा सारख्या संस्थांपर्यंत अनेक यंत्रणा देशाच्या सुरक्षेसाठी कार्यरत आहेत. तसेच यूएपीए सारख्या कठोर कायद्यांद्वारे दहशतवादी कारवायांवर नियंत्रण ठेवण्याचे प्रयत्न केले जात आहेत. आजच्या डिजिटल युगात दहशतवादाचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे आणि सूक्ष्म झाले आहे. तो आता केवळ भौगोलिक सीमांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही; तर डिजिटल माध्यमांतून तो तरुणांच्या विचारविश्वावर प्रभाव टाकत आहे. सोशल मीडिया, फेक न्यूज, धार्मिक द्वेष, ऑनलाइन कट्टरतावादी प्रचार, मानसिक ब्रेनवॉशिंग आणि दिशाभूल करणारी माहिती यांद्वारे तो समाजात प्रवेश करतो. आजचा दहशतवाद अदृश्य झाला आहे. सोशल मीडिया, एन्क्रिप्टेड संवाद प्रणाली आणि ऑनलाइन नेटवर्कच्या माध्यमातून तरुणांमध्ये दिशाभूल, द्वेष आणि कट्टरता निर्माण केली जाते. यामुळे दहशतवाद आता भौगोलिक नव्हे तर वैचारिक आणि माहिती-आधारित धोका बनला आहे. आज समाजमाध्यमांवरील अफवा, द्वेषमूलक प्रचार आणि धार्मिक ध्रुवीकरण यामुळे सामाजिक सलोखा कमकुवत होताना दिसतो. अशा वातावरणाचा फायदा अतिरेकी प्रवृत्ती घेतात. त्यामुळे संविधाननिष्ठा, बंधुता आणि सामाजिक ऐक्य यांचे मूल्य अधिक दृढ करणे आवश्यक आहे. विविधता ही भारताची शक्ती आहे; तिचे संरक्षण करणे हेच राष्ट्रीय सुरक्षेचे खरे स्वरूप आहे. याचबरोबर लोन वुल्फ (एकाकी हल्लेखोर) प्रवृत्ती वाढताना दिसते, जिथे एखादी व्यक्ती कोणत्याही मोठ्या संघटनेशिवाय कट्टर विचारसरणीच्या प्रभावातून हिंसक कृती करते. हे स्वरूप अधिक धोकादायक आहे कारण ते पूर्वसूचना न देता घडते. दहशतवादाचा संबंध केवळ सुरक्षा यंत्रणेशी नसून तो सामाजिक-आर्थिक वास्तवाशीही जोडलेला आहे. बेरोजगारी, सामाजिक विषमता, शिक्षणातील कमतरता आणि मानसिक असुरक्षितता यांमुळे काही तरुण चुकीच्या मार्गाकडे वळू शकतात. त्यामुळे रोजगारनिर्मिती, कौशल्यविकास, दर्जेदार शिक्षण आणि मूल्याधिष्ठित संस्कार हे राष्ट्रीय सुरक्षेचे अविभाज्य घटक मानले पाहिजेत. जागतिक पातळीवरही दहशतवादाने अनेक देशांना हादरवले आहे. अमेरिकेतील 9/11चा हल्ला, युरोपातील विविध दहशतवादी घटना आणि आखातातील संघर्षांनी जगाला अस्थिरतेची जाणीव करून दिली आहे. युनायटेड नेशन्स आणि इंटरपोल यांसारख्या संस्थांनी दहशतवादाविरोधात (Anti-Terrorism Day) सातत्याने प्रयत्न सुरू ठेवले आहेत. भारतानेही या जागतिक प्रयत्नांमध्ये जबाबदार आणि सक्रिय भूमिका बजावली आहे. महात्मा गांधी यांनी म्हटले आहे, डोळ्यासाठी डोळा घेत राहिलो, तर अख्खं जग आंधळं होईल. हिंसा ही हिंसेलाच जन्म देते; परंतु शांतता, संवाद आणि सहिष्णुता हेच दीर्घकालीन समाधानाचे मार्ग आहेत. आज दहशतवादाचा चेहरा बदलला आहे, तो बंदुकीतून जितका दिसतो, तितकाच तो विचारांमध्ये, अफवांमध्ये आणि डिजिटल जगातही लपलेला आहे. म्हणूनच त्याविरुद्ध लढण्यासाठी शस्त्रांइतकेच महत्त्वाचे शस्त्र म्हणजे विवेक, विज्ञाननिष्ठा, संविधाननिष्ठा आणि मानवता होय. 21 मे हा दिवस केवळ स्मरणाचा नसून सजगतेचा, आत्मपरीक्षणाचा आणि शांततामय समाजनिर्मितीच्या सामूहिक निर्धाराचा दिवस आहे. दहशतवाद कोणाचाही मित्र नसतो तो केवळ मानवतेचा शत्रू असतो.
