– संदीप बोरसे World Autism Awareness Day : 2 एप्रिल हा दिवस ‘जागतिक स्वमग्नता जनजागृती दिन’ (World Autism Awareness Day) म्हणून साजरा केला जातो. या दिवसाचे स्वरूप केवळ जनजागृतीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. तो आता स्वीकार, समावेशन व मानवी मूल्यांच्या पुनर्मूल्यांकनाचा दिवस बनला आहे. 2026 साठी जाहीर करण्यात आलेली ‘स्वमग्नता आणि मानवता : प्रत्येक जीवन मौल्यवान आहे’ ही संकल्पना (World Autism Awareness Day) याबदल त्या सामाजिक जाणिवेचे प्रतीक आहे. या संकल्पनेतून समाजाला एक स्पष्ट संदेश दिला जातो. स्वमग्नता असलेल्या व्यक्तींना दयेची नव्हे, तर सन्मानाची गरज आहे; सहानुभूतीची नव्हे, तर समानसंधींची आवश्यकता आहे. स्वमग्नता (ऑटिझम) ही (World Autism Awareness Day) कोणतीही ‘आजारपणाची’ स्थिती नसून मेंदूच्या विकासातील एक वेगळा प्रकार आहे. वैद्यकीय भाषेत याला ‘न्यूरो डेव्हलपमेंटल कंडिशन’ असे संबोधले जाते. याचा अर्थ असा की, अशा व्यक्तींच्या विचार करण्याच्या, समजून घेण्याच्या आणि संवाद साधण्याच्या पद्धती इतरांपेक्षा वेगळ्या असतात. ही वेगळेपणाची जाणीवच समाजासाठी अनेकदा ‘अडचण’ बनते. कारण आपण अजूनही ‘सामान्य’ या संकल्पनेत अडकलेले आहोत. प्रत्यक्षात, स्वमग्नता असलेल्या व्यक्ती अनेकदा विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये विलक्षण कौशल्य दाखवतात. कोणाला आकडेमोडीची अप्रतिम गती असते, कोणाला संगीताची विलक्षण जाण असते, तर काही जण दृश्यात्मक स्मरणशक्तीत अतुलनीय असतात. आपल्या समाजात मात्र स्वमग्नतेबद्दल अजूनही गैरसमज मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. काही लोक याला मानसिक आजार समजतात, तर काही जण पालकांच्या संगोपनातील त्रुटींना जबाबदार धरतात. हे दोन्ही दृष्टिकोन वैज्ञानिकदृष्ट्या चुकीचे आहेत. स्वमग्नता ही कोणाच्याही चुकांमुळे निर्माण होत नाही. World Autism Awareness Day ती मेंदूच्या जैविक विकासाशी संबंधित असते. या गैरसमजांमुळे स्वमग्नता असलेल्या मुलांवर आणि त्यांच्या कुटुंबांवर दुहेरी अन्याय होतो. एक म्हणजे त्यांच्या गरजा योग्यप्रकारे ओळखल्या जात नाहीत आणि दुसरे म्हणजे त्यांना सामाजिक कलंकाला सामोरे जावे लागते. माध्यमे आणि लोकप्रिय संस्कृतीने या विषयाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलण्यात काही प्रमाणात सकारात्मक भूमिका बजावली आहे. ‘माय नेम इज खान’, ‘बर्फी’ यांसारख्या चित्रपटांनी आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ‘द गुड डॉक्टर’सारख्या मालिकांनी स्वमग्नतेचे संवेदनशील चित्रण केले आहे. या कलाकृतींमुळे प्रेक्षकांना हे जाणवते की, स्वमग्नता म्हणजे केवळ मर्यादा नव्हे, तर वेगळ्या प्रकारच्या क्षमतांचे एक विश्व आहे. तथापि, केवळ चित्रपट किंवा मालिकांमधील प्रतिनिधित्व पुरेसे नाही; समाजाच्या दैनंदिन वर्तनातही हा बदल दिसून येणे आवश्यक आहे. कुटुंबाच्या पातळीवर स्वमग्नता असलेल्या मुलांचे संगोपन करणे हे अत्यंत आव्हानात्मक असते. अनेक पालकांना सुरुवातीला या स्थितीचा स्वीकार करणे कठीण जाते. निदानाची प्रक्रिया, थेरपीचा खर्च, समाजातील नकारात्मक प्रतिक्रिया या सर्व गोष्टी त्यांच्यासाठी मानसिक ताण वाढवणार्या ठरतात. अशा परिस्थितीत कुटुंबाला केवळ सहानुभूती नव्हे, तर ठोस आधाराची गरज असते. समुपदेशन, सपोर्ट ग्रुप्स आणि योग्य माहिती यांचा अभाव असल्यास पालक अधिक एकाकी होतात. म्हणूनच समाजाने या कुटुंबांच्या पाठीशी उभे राहणे आवश्यक आहे. शिक्षण क्षेत्रात ‘समावेशक शिक्षण’ ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाची ठरते. स्वमग्नता असलेल्या मुलांना वेगळ्या शाळांमध्ये ठेवण्याऐवजी, त्यांना मुख्य प्रवाहातील शाळांमध्ये आवश्यक सुविधा आणि प्रशिक्षित शिक्षकांची मदत देणे गरजेचे आहे. समावेशक शिक्षणामुळे केवळ स्वमग्नता असलेल्या मुलांनाच फायदा होत नाही, तर इतर विद्यार्थ्यांनाही विविधतेचा स्वीकार करण्याची संधी मिळते. शिक्षण ही केवळ माहिती मिळवण्याची प्रक्रिया नसून सामाजिक मूल्ये घडवण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे शाळा ही समावेशकतेची प्रयोगशाळा बनली पाहिजे. धोरणात्मक पातळीवर भारताने काही सकारात्मक पावले उचलली आहेत. ‘दिव्यांग व्यक्ती हक्क कायदा 2016’ अंतर्गत स्वमग्नतेला अधिकृत मान्यता देण्यात आली आहे. यामुळे शिक्षण, रोजगार आणि आरोग्याच्या क्षेत्रात काही हक्क सुनिश्चित झाले आहेत. तरीही, या धोरणांची प्रभावी अंमलबजावणी हा मोठा प्रश्न आहे. विशेषतः ग्रामीण आणि आदिवासी भागांमध्ये जागरूकतेचा अभाव, तज्ज्ञांची कमतरता आणि सुविधा नसल्यामुळे अनेक मुलांना योग्य वेळी निदान आणि उपचार मिळत नाहीत. ही दरी कमी करणे अत्यंत आवश्यक आहे. ‘न्यूरो डायव्हर्सिटी’ ही संकल्पना या संदर्भात अत्यंत महत्त्वाची आहे. ती सांगते की, मेंदूच्या कार्यप्रणालीतील विविधता ही नैसर्गिक आहे आणि ती स्वीकारली पाहिजे. म्हणजेच, प्रत्येक व्यक्तीची विचार करण्याची पद्धत वेगळी असू शकते आणि त्या वेगळेपणाला आपण ‘समस्या’ म्हणून न पाहता ‘वैशिष्ट्य’ म्हणून स्वीकारले पाहिजे. दृष्टिकोनातील हा बदलच खर्या अर्थाने समावेशक समाजाची पायाभरणी करतो. आजच्या डिजिटल युगात तंत्रज्ञानानेही स्वमग्नता असलेल्या व्यक्तींसाठी नवीन दारे उघडली आहेत. विविध अॅप्स, सहाय्यक उपकरणे आणि ऑनलाइन शिक्षण प्लॅटफॉर्म्समुळे त्यांना संवाद साधणे, शिकणे आणि कौशल्ये विकसित करणे अधिक सुलभ झाले आहे. मात्र, या तंत्रज्ञानाचा लाभ सर्वांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी डिजिटल दरी कमी करणे आवश्यक आहे. शेवटी, ‘प्रत्येक जीवन मौल्यवान आहे’ ही संकल्पना केवळ घोषवाक्य म्हणून न राहता ती आपल्या कृतीत उतरली पाहिजे. स्वमग्नता असलेल्या व्यक्तींना स्वीकारणे म्हणजे केवळ त्यांच्यासाठी काही विशेष सुविधा निर्माण करणे नव्हे, तर आपल्या विचारसरणीत बदल करणे आहे. आपण ‘सामान्य’ या संकल्पनेची व्याख्या विस्तृत (World Autism Awareness Day) केली पाहिजे. कारण खरे तर, विविधतेतच मानवतेचे सौंदर्य दडलेले आहे. स्वमग्नता हा अडथळा नाही. तो जगाकडे पाहण्याचा एक वेगळा दृष्टिकोन आहे. या दृष्टिकोनाचा सन्मान करणे ही केवळ सामाजिक जबाबदारी नसून, ती आपल्या मानवतेची खरी परीक्षा आहे.
