Smita Patil: एखाद्या हुकूमशहाच्या डोळ्याला डोळा भिडवून पाहणारी नजर म्हणजे केवळ सौंदर्य नव्हे, तर निर्भयतेचं प्रतीक आहे. हे वाक्य स्मिता पाटील यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला लागू होतं, असं म्हटलं तर वावगं ठरणार नाही. त्यांच्या डोळ्यांतून व्यक्त होणारा विद्रोह, अभिनयातील सहजता आणि स्त्रीच्या जगण्यातील गुंतागुंत पडद्यावर मांडण्याची ताकद यामुळे त्यांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीत स्वतःचं स्वतंत्र स्थान निर्माण केलं. अवघ्या दशकभराच्या कारकिर्दीत त्यांनी साकारलेल्या व्यक्तिरेखा आजही स्त्रीच्या स्वातंत्र्याची, आत्मसन्मानाची आणि अस्तित्वाची आठवण करून देतात.

पुण्यात जन्मलेल्या मुलीचा भारतीय चित्रपटसृष्टीपर्यंतचा प्रवास

स्मिता पाटील यांचा जन्म १७ ऑक्टोबर १९५५ रोजी पुण्यात झाला. त्यांचे वडील शिवाजीराव पाटील हे राजकारणात सक्रिय होते, तर आई सामाजिक कार्यकर्त्या होत्या. सामाजिक प्रश्नांशी जवळीक असलेल्या वातावरणात त्यांचं बालपण गेलं. चित्रपटसृष्टीत येण्यापूर्वी त्यांनी दूरदर्शनवर वृत्तनिवेदिका म्हणून काम केलं. मात्र, नियतीने त्यांच्यासाठी वेगळीच वाट निवडली होती.

श्याम बेनेगल यांच्या ‘चरणदास चोर’ या चित्रपटातून त्यांच्या चित्रपटप्रवासाची सुरुवात झाली. त्यानंतर ‘निशांत’ आणि ‘मंथन’ यांसारख्या चित्रपटांतून त्यांनी आपल्या अभिनयाची छाप पाडली. व्यावसायिक चित्रपटांमध्ये प्रचलित असलेल्या नायिकेच्या प्रतिमेपेक्षा वेगळ्या व्यक्तिरेखा साकारत त्यांनी समांतर चित्रपटांच्या चळवळीत महत्त्वाचं स्थान मिळवलं.

व्यक्तिरेखा नव्हे, तर स्त्रियांच्या जगण्याचा आरसा!

स्मिता पाटील यांच्या अभिनयाचं वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी स्त्रीच्या आयुष्यातील संघर्ष केवळ भावनिक प्रसंगांपुरता मर्यादित ठेवला नाही. तिची घुसमट, तिच्या इच्छा, तिचं स्वातंत्र्य, तिच्यावर लादल्या जाणाऱ्या मर्यादा आणि त्या मर्यादा नाकारण्याची तिची ताकद त्यांनी आपल्या भूमिकांतून मांडली.

‘भूमिका’ या चित्रपटात त्यांनी अभिनेत्री हंसा वाडकर यांच्या जीवनावर आधारित व्यक्तिरेखा साकारली. स्वतःच्या आयुष्याचा निर्णय घेण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या आणि नातेसंबंधांतील गुंतागुंतीला सामोरं जाणाऱ्या स्त्रीचं चित्रण त्यांनी प्रभावीपणे केलं. या भूमिकेसाठी त्यांना १९७७ मध्ये सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला.

‘चक्र’ या चित्रपटातील भूमिकेसाठी त्यांना १९८१ मध्ये पुन्हा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला. या दोन पुरस्कारांनी त्यांच्या अभिनयातील ताकद अधोरेखित केली. ‘मंथन’, ‘आक्रोश’, ‘अर्थ’, ‘बाजार’, ‘मंडी’, ‘अर्धसत्य’ आणि ‘मिर्च मसाला’ हे त्यांच्या कारकिर्दीतील उल्लेखनीय चित्रपट. प्रत्येक चित्रपटात त्यांनी वेगळ्या सामाजिक वास्तवाला आणि मानवी भावविश्वाला स्पर्श केला.

‘उंबरठा’ : स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध घेणारी स्त्री

स्मिता पाटील यांच्या कारकिर्दीत मराठी चित्रपट ‘उंबरठा’ विशेष महत्त्वाचा ठरतो. जब्बार पटेल दिग्दर्शित या चित्रपटात त्यांनी सुलभा महाजन ही व्यक्तिरेखा साकारली. स्त्रियांच्या पुनर्वसनासाठी काम करणाऱ्या संस्थेची जबाबदारी स्वीकारताना स्वतःच्या वैवाहिक आयुष्यातील प्रश्नांशी झुंजणाऱ्या स्त्रीची ही कथा आहे.

सुलभा केवळ कुटुंबातील भूमिका निभावणारी स्त्री नाही. तिला स्वतःची स्वप्नं आहेत, सामाजिक बांधिलकी आहे आणि स्वतःच्या आयुष्याविषयी निर्णय घेण्याची इच्छा आहे. मात्र, तिच्या या निर्णयांपुढे कुटुंब आणि समाजाच्या अपेक्षा उभ्या राहतात.

‘उंबरठा’ आजही महत्त्वाचा वाटतो, कारण तो स्त्रीने घराबाहेर पडावं की नाही, एवढाच प्रश्न विचारत नाही; तर तिला स्वतःचं आयुष्य निवडण्याचा अधिकार आहे का? हा मूलभूत प्रश्न उपस्थित करतो. स्मिता पाटील यांनी या भूमिकेला दिलेलं वास्तवाचं भान चित्रपटाला केवळ मनोरंजनाच्या पलीकडे घेऊन जातं.

‘मिर्च मसाला’ : अन्यायासमोर न झुकणारी नजर

केतना मेहता दिग्दर्शित ‘मिर्च मसाला’ या चित्रपटातील सोनबाई ही व्यक्तिरेखाही स्मिता पाटील यांच्या अभिनयातील विद्रोही बाजू दाखवते. सत्तेचा आणि पुरुषी वर्चस्वाचा गैरवापर करणाऱ्या व्यवस्थेविरोधात उभी राहणारी सोनबाई ही स्त्रीच्या प्रतिकाराचं प्रतीक ठरते.

तिचा संघर्ष केवळ एका व्यक्तीविरुद्ध नसून स्त्रीला दुय्यम मानणाऱ्या सामाजिक मानसिकतेविरुद्ध आहे. अन्याय सहन करणं हेच स्त्रीचं भागधेय आहे, ही समजूत सोनबाई आपल्या कृतीतून मोडून काढते. याच चित्रपटामुळे स्मिता पाटील यांच्या डोळ्यांतील तीव्रता, चेहऱ्यावरील भाव आणि शब्दांपेक्षाही अधिक बोलणारा अभिनय पुन्हा पुन्हा आठवला जातो. त्यांच्या अनेक भूमिका स्त्रीच्या प्रतिकाराची भाषा बनल्या.

अभिनेत्रीपलीकडची स्त्री : स्त्रीवादी विचार आणि सामाजिक बांधिलकी

स्मिता पाटील यांची ओळख केवळ एक गुणी अभिनेत्री म्हणून मर्यादित नव्हती. त्या स्त्रियांच्या प्रश्नांविषयी संवेदनशील होत्या आणि मुंबईतील वुमेन्स सेंटरशीही संबंधित होत्या. स्त्रियांच्या हक्कांविषयीची त्यांची बांधिलकी त्यांच्या चित्रपटांच्या निवडीतूनही दिसून येते.

पारंपरिक समाजव्यवस्थेत स्त्रीची भूमिका काय असावी, तिच्या लैंगिकतेकडे आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याकडे कसं पाहिलं जातं, बदलत्या सामाजिक परिस्थितीत तिला कोणत्या प्रश्नांना सामोरं जावं लागतं, अशा विषयांना त्यांनी आपल्या चित्रपटांतून स्थान दिलं.

व्यावसायिक चित्रपटांमध्येही त्यांनी काम केलं. ‘नमक हलाल’ आणि ‘शक्ती’ यांसारख्या चित्रपटांतून त्या लोकप्रिय प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचल्या. मात्र, समांतर चित्रपटांतील त्यांच्या भूमिकांनी त्यांना एक वेगळी ओळख दिली. त्या केवळ नायिका नव्हत्या; त्या स्त्रीच्या आयुष्याकडे चिकित्सक नजरेने पाहणाऱ्या अभिनेत्री होत्या.

१९८५ मध्ये भारत सरकारने त्यांना ‘पद्मश्री’ पुरस्काराने सन्मानित केलं. राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांसह इतर अनेक सन्मानांनी त्यांच्या अभिनयाचा गौरव झाला. मात्र, त्यांच्या कामाचं खरं महत्त्व पुरस्कारांच्या संख्येपेक्षा त्यांनी पडद्यावर उभ्या केलेल्या स्त्रियांच्या व्यक्तिरेखांमध्ये आहे.

अवघ्या ३१व्या वर्षी काळाच्या पडद्याआड

स्मिता पाटील यांचं आयुष्य आणि कारकीर्द दोन्हीही अल्पकाळाची ठरली. २८ नोव्हेंबर १९८६ रोजी त्यांनी मुलाला जन्म दिला. त्यानंतर प्रसूतीशी संबंधित गुंतागुंतींमुळे १३ डिसेंबर १९८६ रोजी वयाच्या अवघ्या ३१व्या वर्षी त्यांचं निधन झालं. त्यांच्या अकाली मृत्यूने भारतीय चित्रपटसृष्टीचं मोठं नुकसान झालं.

त्यांच्या निधनानंतरही त्यांचे अनेक चित्रपट प्रदर्शित झाले. त्यांचं काम पुढच्या पिढ्यांपर्यंत पोहोचत राहिलं. इतक्या कमी काळात त्यांनी साकारलेल्या विविधांगी भूमिका पाहता, त्यांची कारकीर्द किती मोठी होऊ शकली असती, याची कल्पना येते.

स्मिता पाटील आजही का आठवतात?

काही कलाकार काळाच्या ओघात आठवणींचा भाग बनतात, तर काही कलाकार काळ बदलला तरी प्रश्न विचारत राहतात. स्मिता पाटील दुसऱ्या प्रकारातील अभिनेत्री होत्या. त्यांच्या चित्रपटांतील स्त्रिया आजही स्वातंत्र्य, समानता, आत्मसन्मान आणि स्वतःच्या निर्णयांचा अधिकार यांविषयी विचार करायला भाग पाडतात.

त्यांच्या अभिनयात कृत्रिम नाटकीपणापेक्षा जगण्याचा खरेपणा होता. त्यांच्या व्यक्तिरेखा समाजाने आखून दिलेल्या चौकटींत सहज सामावणाऱ्या नव्हत्या. त्या प्रश्न विचारत होत्या, संघर्ष करत होत्या आणि स्वतःची वाट शोधत होत्या.

म्हणूनच स्मिता पाटील यांची आठवण केवळ एका जुन्या अभिनेत्रीची आठवण राहत नाही. ती स्त्रीच्या स्वतंत्र अस्तित्वाची, अन्यायाविरोधात उभं राहण्याच्या हिंमतीची आणि स्वतःच्या आयुष्यावर स्वतःचा अधिकार असण्याच्या विचाराची आठवण ठरते.

स्मिता पाटील आज आपल्यात नाहीत; पण त्यांनी पडद्यावर उभ्या केलेल्या स्त्रिया आजही जिवंत आहेत. त्यांच्या नजरेतला विद्रोह, त्यांच्या अभिनयातील प्रामाणिकपणा आणि त्यांच्या कामातून व्यक्त झालेली सामाजिक जाणीव यांमुळे त्या भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात कायम स्मरणात राहतील.