जगभरात वाढलेल्या प्रदुषणामुळे मानवी आरोग्याला धोकाही वाढला आहे. आकडेवारी स्पष्टपणे दर्शवते की, वायू प्रदूषण हा महिलांच्या आरोग्यासाठी जगातील सर्वात मोठा बाह्य धोका आहे. हवामानाशी संबंधित आपत्तींमुळे स्त्रिया आणि मुलांचा मृत्यू पुरुषांपेक्षा 14 पट अधिक होतो. हवामान बदलाच्या परिणामांमुळे विस्थापित झालेल्या पाचपैकी चार लोक महिला आणि मुली आहेत. वातावरणातील बदल आणि वाढत्या वायूप्रदूषणामुळे जगभरात आईच्या पोटात वाढणारी बाळेही सुरक्षित नाहीयेत. हवेत विखुरलेले जड धातू आईच्या श्वासाद्वारे न जन्मलेल्या बालकांना इजा करत असल्याचे डॉक्टरांचे म्हणणे आहे. ‘प्लॉस’ मासिकानुसार, जगभरातील सुमारे 6 दशलक्ष मुले प्रदूषणामुळे अकाली जन्म घेत आहेत. संयुक्त राष्ट्रसंघाने नुकत्याच प्रसिद्ध केलेल्या महिला-आधारित अहवालात हे सांगण्यात आले आहे की, 2050 पर्यंत हवामान बदलामुळे 158 दशलक्षपेक्षा जास्त महिला आणि मुली गरिबीत जाऊ शकतात. त्याचवेळी, 236 दशलक्षाहून अधिक महिला आणि मुलींना अन्न असुरक्षिततेचा सामना करावा लागू शकतो. एका अंदाजानुसार, दरवर्षी जगभरात 130 दशलक्ष मुली त्यांच्या शिक्षणाच्या मानवी हक्कापासून वंचित राहतात आणि हवामानाच्या संकटामुळे ही समस्या आणखी वाढली आहे. हवामानातील संकट, संसाधनांचा अतिवापर आणि प्रचंड वायू प्रदूषण यामुळे महिलांना सर्वात मोठी समस्या भेडसावत आहे. वातावरणातील बदल आणि वाढत्या वायूप्रदूषणामुळे जगभरात आईच्या पोटात वाढणारी बाळेही सुरक्षित नाहीयेत.हवेत विखुरलेले जड धातू आईच्या श्वासाद्वारे न जन्मलेल्या बालकांना इजा करत असल्याचे डॉक्टरांचे म्हणणे आहे. नवजात बालकांच्या हृदय, मेंदू आणि ङ्गुफ्ङ्गुसासाठी वायू प्रदूषण घातक आहे. प्रदूषित वातावरणात श्वास घेताना प्रदूषण नाळ ओलांडून गर्भापर्यंत पोहोचते. प्रदूषणामुळे रक्ताद्वारे पोषक घटक बाळापर्यंत पोहोचण्यास प्रतिबंध होतो. त्यामुळे बाळाच्या मेंदूचा आणि ङ्गुफ्ङ्गुसांचा योग्य विकास होत नाही. मुलांमध्ये हृदयाच्या समस्या, जन्मजात श्वसनाचे आजार, न्यूरो डेव्हलपमेंटवर दुष्परिणाम, ङ्गुफ्ङ्गुसांच्या परिपक्वतेवरही परिणाम होतो. ऑटिझम आणि बौद्धिक अपंगत्वाची समस्याही अनेक मुलांमध्ये दिसून आली आहे. गर्भधारणेच्या सुरुवातीच्या चाचण्यांमध्येही प्रदूषणाचे कण गर्भात आढळून येत आहेत, ही चिंतेची बाब आहे. एखादे मूल दीर्घकाळ या प्रदूषणाच्या संपर्कात राहिल्यास त्याला कर्करोग होऊ शकतो. चीनमध्ये प्रदूषणामुळे वेळेपूर्वी होणार्या प्रसूतीबाबत संशोधन करण्यात आले. यात सहभागी 687 महिलांची मुदतपूर्व प्रसूती झाली. या संशोधनात असे आढळून आले की, गरोदरपणाच्या पहिल्या आणि शेवटच्या महिन्यात प्रदूषणाचा सर्वाधिक त्रास महिला आणि गर्भाला होतो. त्याच वेळी, अमेरिकेतील एकूण मुदतपूर्व जन्मांपैकी तीन टक्के प्रदूषणामुळे होतात. अशा मुलांची संख्या 16 हजार आहे. ‘प्लॉस’ मासिकानुसार, जगभरातील सुमारे 6 दशलक्ष मुले प्रदूषणामुळे अकाली जन्म घेत आहेत. यातील निम्म्या मुलांचे वजन कमी आहे. भारत, पाकिस्तान आणि बांगलादेशातील गरोदरपणावर वायू प्रदूषणाच्या परिणामांवर ‘लॅन्सेट’ने अभ्यास केला होता. या तिन्ही देशांमध्ये 29 टक्के गर्भपात प्रदूषणामुळे झाल्याचे समोर आले आहे. यापैकी 77 टक्के गर्भपात एकट्या भारतात झाले, तर 12 टक्के प्रकरणे पाकिस्तानात आणि 11 टक्के बांगलादेशात नोंदवली गेली. या अभ्यासात 34,197 महिलांचा समावेश करण्यात आला होता. संशोधनात म्हटले आहे की, प्रदूषण वाढल्याने मानवी आरोग्याला धोकाही वाढला आहे. आकडेवारी स्पष्टपणे दर्शवते की, वायू प्रदूषण हा महिलांच्या आरोग्यासाठी जगातील सर्वात मोठा बाह्य धोका आहे. खरं तर, वातावरणातील बदल आणि वायू प्रदूषणाच्या धोकादायक पातळीमुळे महिलांना श्वसन आणि हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी समस्या, कर्करोग आणि इतर आजार होत आहेत. जरी ते प्रत्येकाला प्रभावित करते. त्याच वेळी, लाकडाच्या चुलीवर स्वयंपाक करण्यासारख्या क्रियाकलापांमुळे महिलांच्या आरोग्यास धोका वाढतो. घरातील वायू प्रदूषण ङ्गक्त स्वयंपाकामुळे होते नाही, परंतु गरम आणि प्रकाशामुळे देखील जंगलतोड आणि शहरीकरणामुळे हे प्रमाण वाढले आहे. तर समतोल आहार न घेणे, स्वयंपाकघरात जास्त वेळ घालवणे आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र न होणे यामुळे महिलांना जास्त त्रास होतो. गेल्या दोन दशकांमध्ये हवामान बदल आणि वायू प्रदूषण हे जागतिक संकट बनले आहे, असे जागतिक आरोग्य संघटना म्हणते. खराब आरोग्यासाठी योगदान देणारा हा प्रमुख पर्यावरणीय घटक आहे, ज्यामुळे जगात दरवर्षी लाखो मृत्यू होतात. कोविड साथीच्या रोगाने हे दाखवून दिले आहे की, आपत्कालीन परिस्थितीत आरोग्यसेवा संसाधने नवीन धोक्यांना प्रतिसाद देण्यासाठी आणि कमी गंभीर सेवा प्रदान करण्यासाठी वळविली जाऊ शकतात. स्त्रिया आणि मुलींना हवामान बदलाचा विषम परिणाम होतो. कारण यामध्ये जगातील बहुसंख्य गरीबांचा समावेश असून त्यांच्या उपजीविकेसाठी स्थानिक नैसर्गिक संसाधनांवर जास्त अवलंबून आहेत. ग्रामीण भागातील महिला आणि मुलींवर त्यांच्या कुटुंबासाठी अन्न, पाणी आणि लाकूड गोळा करण्याची जबाबदारी असते. दुष्काळ आणि अनियमित पावसाच्या काळात, ग्रामीण स्त्रिया अधिक कष्ट करतात, लांब अंतर चालतात आणि त्यांच्या कुटुंबासाठी उत्पन्न आणि संसाधने वाढवण्यासाठी अधिक वेळ घालवतात. हवामानाशी संबंधित आपत्तींमुळे स्त्रिया आणि मुलांचा मृत्यू पुरुषांपेक्षा 14 पट अधिक होतो. हवामान बदलाच्या परिणामांमुळे विस्थापित झालेल्या पाचपैकी चार लोक महिला आणि मुली आहेत. याकडे तातडीने लक्ष देण्याची गरज आहे.कारण आपल्या आजूबाजूच्या वातावरणात दिवसेंदिवस सतत बदलत आहे आणि जसजसे आपले वातावरण बदलत आहे तसतसे आपण पर्यावरणाच्या समस्यांबद्दल अधिक जागरूक असण्याची गरज वाढत आहे. विविध प्रकारचे प्रदूषण, वाढती लोकसंख्या, कचर्याची विल्हेवाट, हवामान बदल यांचा परिणाम हे मानवजातीसाठी मोठे धोके बनत आहेत. नैसर्गिक आपत्तींमध्ये होणारी वाढ, उष्णता आणि थंडीच्या कालावधीत होणारी कमालीची वाढ आणि विविध प्रकारचे हवामान बदल यामुळे या पर्यावरणीय समस्यांवर तसेच आपण आपले जीवन कसे जगतो याबद्दल अत्यंत जागरूक राहून चिंतन करण्याची गरज आहे. निसर्गाच्या व्यवस्थेनुसार पर्यावरणाचा समतोल म्हणजे मानव, प्राणी, झाडे, वनस्पती, हवा आणि पाणी हे भूमीचे वातावरण निर्माण करतात. नैसर्गिक साधनसंपत्तीद्वारे प्रत्येक सजीवाच्या अपेक्षा पूर्ण करणे शक्य आहे. परंतु संसाधनांच्या वापरातील वाढता असमतोल पर्यावरणीय संकट म्हणून उदयास येत आहे. सध्या पर्यावरणाच्या प्रणालीशी खेळण्याचे प्रकार झपाट्याने वाढत आहेत. यामुळेच आज जंगलांचा र्हास झपाट्याने होत असून, नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर अंधाधूद पणे वाढत आहे, त्यामुळे निसर्ग असंतुलित आणि अस्थिर होत आहे. वाढती लोकसंख्या हे स्पष्टपणे सूचित करते की आगामी काळात पर्यावरणाचा नाश होण्याचा धोकात वेगाने वाढत असून लोकसंख्येच्या स्ङ्गोटामुळे संपूर्ण मानवजातीवर पर्यावरणाचा धोका निर्माण झाला आहे. पर्यावरणाशी खेळण्याचा परिणाम मानवासमोर राक्षसासारखा होत आहे. युनायटेड नेशन्सच्या ग्लोबल एन्व्हायर्नमेंट आउटलुक 3 मध्ये प्रकाशित झालेल्या आकडेवारीनुसार, 2032 पर्यंत पृथ्वीवरच्या पृष्ठभागाचा 70 टक्के भाग नष्ट होण्याच्या मार्गावर असेल. तथाकथित विकासाच्या शर्यतीत शहरांचे वाढते क्षेत्रङ्गळ, रस्ते आणि कारखान्यांसाठी जागेचा पसारा जवळपास दुप्पट होणार आहे. कारखान्यांमधून निघणारा धूर सजीवांसाठी विष बनवण्याचे काम करत आहे, तर वाहतुकीच्या आधुनिक साधनांमधून बाहेर पडणारा धूर मानवजातीसाठीही घातक आहे. जग जागृत होण्याचा प्रयत्न करत असले तरी विकासाच्या नावाखाली मानवी मजबुरी वाढल्या आहेत. रोजगाराच्या संधी शोधण्याची इच्छा, उत्तम तंत्रज्ञानाची निर्मिती, पर्यावरणाप्रती विकसित देशांची उदासीनता ही अनेक कारणे आहेत, ज्यामुळे विकसनशील देशांसाठी उपलब्ध पर्याय मर्यादित होत आहेत. पण विनाशाच्या राक्षसाचे रूप भयानक रूप धारण करत आहे. मानवजातीला वेळीच खबरदारी घ्यावी लागेल, अन्यथा पर्यावरणाच्या दारात बसलेला विनाशाचा राक्षस सर्व सजीवांसाठी संकटे निर्माण करेल, यात शंका नाही. सध्याच्या युगात आपले पर्यावरण विविध प्रकारे प्रदूषित होत आहे. त्यामुळे गंभीर आजारांमध्ये वाढ झाली आहे. ध्वनीप्रदूषण, वायू प्रदूषण आणि जलप्रदूषणाचे वाढते प्रकार हे केवळ मानवजातीसाठीच नव्हे तर संपूर्ण प्राणी जगतासाठी धोक्याचे आहेत. माणसाचे असंतुलित रूप पर्यावरण प्रदूषणाला जबाबदार आहे. अधिकाधिक मिळवण्याच्या इच्छेने पर्यावरणीय असंतुलनाला जन्म दिला आहे. आता जीवावर बेतलेल्या या धोक्यातून सुटका कशी करायची हे जाणून घेण्याची गरज आहे, देशातील सरकारी यंत्रणेने पर्यावरण जागृतीसाठी विशेष मोहीम राबवून जंगलतोड थांबवण्यासाठी सार्वजनिक मोहिमेसोबतच कठोर कायदेशीर तरतुदींची गरज आहे. खर्या अर्थाने जंगल असेल तरच जीवन असेल. पाण्याचा मर्यादित आणि संतुलित वापर करूनच जलप्रदूषण टाळता येईल. 114 देशांतील आकडेवारीच्या आधारे केलेल्या सर्वेक्षणानुसार, प्रत्येक देशात सरासरी 7 टक्के प्रजाती नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत, तर 2050 पर्यंत ही संख्या दुप्पट होईल. ते आकडे मानवजातीला विचार करायला भाग पाडतात. पर्यावरणाचे वाढते प्रदूषण रोखण्यासाठी भारतीय पर्यावरण संरक्षण कायद्यांतर्गत मत्स्यपालन कायदा, भारतीय धुके, जल प्रदूषण कायदा इत्यादी विविध कायद्यांद्वारे पर्यावरण प्रदूषित करणार्या घटकांवर कायदेशीर कारवाई करता येते. गरज एवढीच आहे की, प्रत्येक व्यक्तीने जागरूक राहून पर्यावरण प्रदूषण रोखण्यासाठी शक्य तेवढे प्रयत्न केले पाहिजेत आणि पर्यावरणाला होणारा वाढता धोका रोखण्यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत.अन्यथा हे संकट संपूर्ण जगासाठी विनाशकारी ठरेल. – विकास परसराम मेश्राम, पर्यावरण व सामाजिक अभ्यासक
