भारत आणि पाकिस्तान या शेजारी देशात पूर्वीपासून शस्त्रास्त्रांची स्पर्धा सुरू आहे. पूर्वी पाकिस्तानच्या मागे अमेरिका उभी होती, तर आता चीन आहे. पाकिस्तानची अर्थव्यवस्था वाईट स्थितीतून जात असतानाही त्याची संरक्षणावरील तरतूद मात्र कमी होत नाही. आता युद्धतंत्र बदलले आहे. ड्रोनचा मोठ्या प्रमाणात वापर होत आहे. भारत-पाक दरम्यान आता लष्करी ड्रोन खरेदीची स्पर्धा सुरू झाली आहे. ………… भारत आणि पाकिस्तान हे दोन्ही देश त्यांच्या लष्करी ड्रोनचा शस्त्रसाठा वाढवत आहेत. दोन्ही बाजूंनी अनेक परदेशी ड्रोन विकत घेतले आहेत. वैमानिकाशिवाय शत्रूवर नजर ठेवण्याची, हेरगिरी किंवा लक्ष्य लक्ष्य साध्य करण्याची क्षमता असलेले हे तंत्रज्ञान या दोन देशांनी स्वतः विकसित केले आहे. आशियातील तीन शेजारी आण्विक शक्ती, भारत, पाकिस्तान आणि चीन यांनी त्यांची लष्करी क्षमता वाढवण्यासाठी ‘पायलटलेस फ्लाइंग ड्रोन’च्या वापरात वाढ केली आहे. लष्करात ड्रोनचा मोठ्या प्रमाणावर समावेश झाल्यामुळे युद्धाचा मार्ग बदलला असून कोणताही वाद किंवा संघर्ष झाल्यास ड्रोनचा वापर मोठ्या प्रमाणात होईल. या तिन्ही देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर ड्रोनची उपलब्धता आणि हेरगिरी आणि पाळत ठेवण्यासाठी त्यांचा परस्परां विरुद्धचा वाढता वापर नजीकच्या भविष्यात संघर्ष आणि तणावाचे कारण बनू शकतो. पारंपारिक प्रतिस्पर्धी मानल्या जाणाऱ्या शेजारी देश भारत आणि पाकिस्तानची ड्रोन क्षमता कोणत्या प्रकारची आहे आणि अलीकडच्या काळात कोणत्या प्रकारची मानवरहित हवाई वाहने वाढली आहेत, हे जाणून घेतले, तर स्पर्धा किती वाढली आहे, हे लक्षात येते. भारत आणि पाकिस्तान दोन्ही देश ड्रोनची संख्या वाढवत आहेत. लष्करी उद्देशांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या ड्रोनमध्ये उच्च उंचीवर दीर्घकाळ उड्डाण करण्याची क्षमता असते आणि जमिनीवरील लष्करी हालचाली, त्यांची तैनाती, लष्करी तळ इत्यादींवर प्रभावीपणे लक्ष ठेवण्याची क्षमता असते. रडारद्वारे त्याचा शोध घेतला जात नाही. त्यामुळे शत्रूराष्ट्राच्या प्रदेशात घुसून विशिष्ट लक्ष्यांवर मारा करण्याची क्षमता असते. संरक्षणतज्ज्ञांच्या मते, लष्करी ड्रोन तीन मूलभूत कार्ये करू शकतात. शत्रूराष्ट्रांच्या हालचालींचे निरीक्षण करणे आणि त्यांचा मागोवा ठेवणे. हेरगिरी म्हणजे दुसऱ्या बाजूला शस्त्रे किंवा सैन्य कुठे तैनात आहे हे पाहणे. लक्ष्यावर हल्ला करून ते नष्ट करणे अशा प्रकारे ते काम करू शकतात. अनेक ड्रोन तिन्ही कार्ये करतात; परंतु काहींची क्षमता मर्यादित असते. ड्रोनच्या बाबतीत भारत आणि पाकिस्तानच्या लष्करी क्षमतेची तुलना केली, तर दोन्ही प्रतिस्पर्धी देशांनी अलीकडच्या काळात त्यात वाढ केल्याचे दिसते. भारत आणि पाकिस्तान हे दोन्ही देश ड्रोनची संख्या वाढवत आहेत. येत्या दोन-चार वर्षांत भारताकडे सुमारे पाच हजार ड्रोन असतील, असा अंदाज आहे. पाकिस्तानकडे भारतापेक्षा कमी ड्रोन असले, तरी पाकिस्तानकडे उपलब्ध असलेल्या ड्रोनची क्षमता वेगळी आहे आणि ते १० ते ११ वेगवेगळ्या बनावटीचे आहेत. लडाख भागात चीनसोबतच्या सीमेवरील तणावानंतर भारतात ड्रोन आणि ‘यूएव्ही’चे महत्त्व खूप वाढले आहे. भारताचे उदाहरण घेतले, तर या वर्षी ऑक्टोबरमध्ये अमेरिकेकडून साडेतीन अब्ज डॉलर किमतीचे ३१ प्रीडेटर ड्रोन खरेदी करण्याचा करार झाला आहे. त्यांच्यासोबत, बॉम्ब आणि लेझर मार्गदर्शित क्षेपणास्त्रेदेखील खरेदी केली जातील. त्याचा वापर ५०० दशलक्ष डॉलर्सच्या ड्रोनद्वारे लक्ष्य साध्य करण्यासाठी केला जाईल. अमेरिकेचे प्रीडेटर ड्रोन खूप महाग आहेत. भारतीय चलनात एका ड्रोनची किंमत अंदाजे ९५० कोटी रुपये आहे. या ३१ ड्रोनपैकी १५ भारतीय नौदलात समाविष्ट होतील आणि उर्वरित १६ हे लष्कर आणि हवाई दलाला समान प्रमाणात देण्यात येतील. प्रीडेटर ड्रोन हे जगातील सर्वात यशस्वी आणि धोकादायक ड्रोन मानले जातात. त्यांचा उपयोग अफगाणिस्तान, इराक, सीरिया, सोमालिया आणि इतर अनेक देशांमधील लक्ष्य नष्ट करण्यासाठी केला गेला. भारताने यापूर्वी इस्रायलचे ‘हेरॉन’ खरेदी केले आहे आणि आता ते इस्त्रायल एरोस्पेस एजन्सीच्या परवान्याखाली हे ड्रोन स्वतः तयार करत आहेत. सध्या भारतातील नौदलाकडे अधिक लक्ष दिले जात आहे कारण चीनी नौदल आणि भारतीय नौदलाची जहाजे हिंदी महासागरात सक्रिय आहेत आणि भारताचे लक्ष याकडे आहे. भारताने या भागातील चिनी नौदलाच्या हालचालींवर लक्ष ठेवावे अशी अमेरिकेची इच्छा आहे. ‘साऊथ एशियन व्हॉइसेस’ या वेबसाईटवर ऑक्टोबरच्या सुरुवातीला प्रकाशित झालेल्या एका लेखात संरक्षण विश्लेषक झोहैब अल्ताफ आणि निमरा जावेद यांनी भारत आणि पाकिस्तानच्या सैन्यात ड्रोनचा समावेश आणि त्याचे परिणाम यांचे विश्लेषण केले आहे. त्या लेखानुसार, भारताच्या ड्रोन कार्यक्रमाचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे ‘स्वार्म ड्रोन’चा समावेश. ही नि:शस्त्र हवाई वाहने आहेत आणि ती मोठ्या प्रमाणात उडतात.ते जटिल मोहिमा पार पाडण्यासाठी डिझाइन केलेले आहेत. विशेषत: पाकिस्तानकडून कोणताही धोका टाळण्यासाठी हा भारताच्या संरक्षण रणनीतीचा एक महत्त्वाचा भाग मानला जातो. या ड्रोनमध्ये एकाच वेळी अनेक ड्रोनवर हल्ला करून अनेक लक्ष्ये नष्ट करण्याची क्षमता आहे. त्यात शत्रूची संरक्षण यंत्रणा भेदून बॉम्ब लाँचिंग प्लॅटफॉर्म नष्ट करणे समाविष्ट आहे. पाळत ठेवणारे ड्रोन सर्वप्रथम ‘पाकिस्तान ऑर्डनन्स फॅक्टरी’ने ‘अबाबील’ नावाने बनवले होते. पाकिस्तान हा तुर्कस्तान आणि चीनकडून ड्रोन आयात करतो; मात्र जर्मनी आणि इटलीकडून देखील ड्रोनही खरेदी केलेले आहेत. पाकिस्तानने स्वतः बराक आणि शाहपार सारखे ड्रोन बनवले आहेत. पाकिस्तानकडे तुर्कस्तानचे आधुनिक ‘बायराक्तार’ ड्रोन टीबी २ आणि ‘ईकेजी’ आहेत, तर त्यांनी चीनकडून ‘वँग लाँग २’ आणि ‘सीएच ४’ सारखे ड्रोनदेखील घेतले आहेत. २०२२ मध्ये पाकिस्तानने फ्लॅगशिप ड्रोन ‘शहपर टू’ बनवले. या ड्रोनबद्दल सांगण्यात आले, की ते हजार किलोमीटरपर्यंत उड्डाण करून लक्ष्यावर मारा करू शकतात. ते लेझर बीमने आपले लक्ष्य लॉक करू शकते आणि क्षेपणास्त्राच्या मदतीने ते नष्ट करू शकते. पाकिस्तानी वायुसेना भारताच्या एस-४०० आणि ‘पृथ्वी’च्या आधुनिक हवाई संरक्षण यंत्रणेला ड्रोन आणि पारंपारिक साधनांनी प्रभावीपणे लक्ष्य करून भारताच्या हवाई संरक्षण प्रणालीला चकवा देऊ शकते. पाकिस्तान जगातील चौथी किंवा पाचवी ड्रोन शक्ती मानली जाते. त्यांच्याकडे अनेक आधुनिक प्रकारचे ड्रोन आहेत आणि त्यांचे ड्रोन हवाई दल, लष्कर आणि काही प्रमाणात नौदलातही सामील झाले आहेत. या ड्रोनची उडण्याची क्षमता सुमारे ५० तास आहे. लढाऊ विमाने त्यांना नष्ट करू शकत नाहीत कारण ते त्यांच्या उड्डाण उंचीच्या मर्यादेपेक्षा जास्त उडतात. या आधुनिक ड्रोनमुळे पाकिस्तानला मोठ्या प्रमाणात सामरिक किनार मिळते. दक्षिण आशियामध्ये मोठ्या प्रमाणात आधुनिक ड्रोन तैनात करण्यात आल्याने या क्षेत्राच्या लष्करी स्थिरतेला धोका निर्माण झाला आहे. ड्रोन्स हे लष्कराच्या रणनीतीचा एक महत्त्वाचा भाग बनत असल्याने, लष्करी संघर्ष टाळण्याची आणि लष्करी संतुलनाची पारंपारिक प्रणाली विस्कळीत होण्याचा धोका वाढत आहे. अण्वस्त्रधारी देश दक्षिण आशियातील आण्विक तळ आणि मालमत्तेसह लक्ष्यांवर हल्ला करण्यासाठी ड्रोनच्या प्रभावी क्षमतेमुळे युद्ध प्रसंगी विनाश होण्याची शक्यता वाढली आहे. सध्या ड्रोनना जमिनीवरून मार्गदर्शन केले जाते किंवा हवेतून म्हणजेच उपग्रहाद्वारे मार्गदर्शन केले जाते. जर शत्रूकडे दळणवळण यंत्रणा ठप्प करण्याची क्षमता असेल तर तो ड्रोनला तटस्थ करू शकतो. भारताने जेव्हा बालाकोट स्ट्राइक केला, तेव्हा पाकिस्तानकडे हवाई संपर्क यंत्रणा ठप्प करण्याची क्षमता होती. त्यांनी भारतीय पायलटची संपर्क यंत्रणा ठप्प केली होती. त्यामुळेच तो पाकिस्तान व्याप्त काश्मीरमध्ये उतरला. लष्करी तंत्रज्ञानात चीनने खूप पुढे मजल मारली आहे. चीनकडून ड्रोन बनवण्याचे तंत्रज्ञान पाकिस्तानला मिळत आहे. पाकिस्तानचे हवाई दल खूप मजबूत होत आहे आणि त्यात चीनचा मोठा सहभाग आहे. चीन १०-१५ वर्षांपासून लष्करी तंत्रज्ञानावर काम करत आहे. आता युद्धात भौतिक क्षेत्र म्हणजे जेथे जेथे मानव हा युद्धात काम करत असे ते आता मानवाकडून यंत्राकडे सरकत आहे. भौतिक म्हणजे जमीन, समुद्र, आकाश. आता भौतिक क्षेत्राबरोबरच समुद्राखाली आणि अंतराळात ड्रोनचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होणार आहे. जग आता ड्रोन युद्धाच्या टप्प्यात आहे आणि ड्रोन युद्ध हे वर्तमान काळ आणि भविष्यातील युद्ध आहे. भारताकडे इस्त्रायली बनावटीचे हेरॉन ड्रोनदेखील आहेत. युक्रेन आणि गाझा येथील युद्धांमध्ये ड्रोनचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करण्यात आला आहे. भारत आणि चीनचे उदाहरण घेतले, तर चीनच्या शस्त्रागारातील आधुनिक ड्रोन भारताच्या त्या भागातच प्रभावी ठरतील जिथे हवाई दल किंवा लढाऊ विमाने नाहीत. ते इतर ठिकाणी यशस्वी होणार नाही. पाकिस्तान, चीन किंवा भारतात, रडार, नियंत्रण आणि कमांड सिस्टम (जे हवाई क्षेत्र नियंत्रित करते) आणि हवाई दल यासारख्या हवाई संरक्षण प्रणाली खूप मजबूत आहेत. अगदी ड्रोनदेखील शत्रूच्या ड्रोनला रोखू शकतात. येथे त्यांची भूमिका मुळात हवेत खूप उंच उडणे आणि शत्रूच्या विशिष्ट भागावर लक्ष ठेवणे आणि विशिष्ट लक्ष्यांवर हेरगिरी करणे आणि महत्त्वपूर्ण छायाचित्रे घेणे इतकेच मर्यादित असेल. गेल्या ८-१० वर्षांत युद्धांचे स्वरूप बदलले आहे आणि ड्रोन आता त्यांचा एक महत्त्वाचा भाग झाला आहे. ड्रोनमुळे आता रणगाडे आणि तोफखाना इत्यादी पारंपरिक युद्धाच्या मोठ्या प्लॅटफॉर्मचे मोठे नुकसान होऊ शकते. दोन्ही देश याकडे खूप लक्ष देत आहेत. भविष्यात रिमोट कंट्रोल वॉरफेअर वाढेल कारण येणाऱ्या काळात तंत्रज्ञानासोबत मशिन्स माणसांची जागा घेतील. भारत आणि पाकिस्तान हे दोन्ही अण्वस्त्र असलेले देश आहेत.उभय देशांतील कोणताही संघर्ष गंभीर समस्या निर्माण करू शकतो. ड्रोन खरेदीची स्पर्धा तणावात भर घालेल हे वेगळे सांगायची गरज नाही. आरिफ शेख
