World Suicide Prevention Day: दरवर्षी १० सप्टेंबर हा दिवस जागतिक आत्महत्या प्रतिबंध दिन म्हणून पाळला जातो. मानसिक आरोग्याबाबत मोकळेपणाने बोलणं, अडचणीत असलेल्या व्यक्तीला समजून घेणं आणि योग्य वेळी मदत मिळवून देणं, हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे. २०२४ ते २०२६ या कालावधीसाठी ‘आत्महत्येबाबतची भूमिका बदलूया’ हा विषय ठेवण्यात आला आहे. मानसिक आरोग्याबाबतची भीती, गैरसमज आणि मौन दूर करून त्यावर मोकळेपणाने चर्चा करण्याचा यामागचा प्रयत्न आहे.

एखाद्या व्यक्तीच्या चेहऱ्यावर हसू आहे म्हणून ती व्यक्ती मनाने आनंदी आहेच, असं नाही. अनेकदा व्यक्ती आपल्या मनातील ताण, एकटेपणा, निराशा किंवा भावनिक त्रास इतरांपासून लपवते. त्यामुळे आपल्या जवळच्या व्यक्तीच्या वागण्यात अचानक बदल जाणवला, तर त्याकडे दुर्लक्ष न करता तिच्याशी प्रेमाने आणि आपुलकीने बोलणं गरजेचं आहे.

मानसिक तणावाची कोणती लक्षणं दिसू शकतात?

१. अचानक लोकांपासून दूर राहणं

जी व्यक्ती पूर्वी मित्र, कुटुंबीय यांच्यासोबत वेळ घालवत होती, ती अचानक एकटी राहू लागली, बोलणं कमी झालं किंवा आवडत्या गोष्टींपासून दूर जाऊ लागली, तर हा बदल लक्षात घ्यायला हवा. अशा बदलामागे मानसिक त्रास असण्याची शक्यता असते.

२. सतत निराश होणं किंवा स्वतःला कमी लेखणं

‘माझ्याकडून काहीच होत नाही’, ‘मी सगळ्यांसाठी ओझं आहे’, ‘माझ्यामुळे सगळ्यांना त्रास होतो’ किंवा ‘काहीच चांगलं होणार नाही’, अशा गोष्टी एखादी व्यक्ती वारंवार बोलत असेल, तर तिच्या बोलण्याकडे गांभीर्याने पाहायला हवं. अशा वेळी तिला दोष देण्याऐवजी तिचं म्हणणं शांतपणे ऐकून घेणं महत्त्वाचं आहे.

३. झोप, भूक आणि रोजच्या जीवनात बदल

दीर्घकाळ झोप न लागणं किंवा खूप झोपणं, भुकेत मोठा बदल होणं, सतत थकवा जाणवणं आणि रोजच्या कामांमध्ये रस कमी होणं, ही मानसिक त्रासाची काही लक्षणं असू शकतात.

४. सतत चिडचिड, अस्वस्थता किंवा उदासीनता

मानसिक ताण प्रत्येक व्यक्ती वेगवेगळ्या पद्धतीने व्यक्त करते. काही जण शांत होतात, तर काही जण सतत चिडचिड करतात, रागावतात किंवा अस्वस्थ राहतात. एखाद्या व्यक्तीच्या नेहमीच्या वागण्यात अचानक मोठा बदल जाणवला, तर त्यामागचं कारण समजून घेण्याचा प्रयत्न करायला हवा.

५. स्वतःला इजा करण्याबाबत बोलणं

एखादी व्यक्ती स्वतःला इजा करण्याबाबत किंवा जीवनाबद्दल अत्यंत निराशाजनक बोलत असेल, तर तिच्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष करू नका. अशा परिस्थितीत तिला एकटं न सोडता विश्वासू व्यक्ती आणि मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांची मदत घेणं आवश्यक आहे.

मानसिक तणावात असलेल्या व्यक्तीशी काय बोलावं?

आपल्या जवळची व्यक्ती मानसिक तणावातून जात असल्याचं जाणवलं, तरी तिच्याशी संवाद कसा सुरू करायचा, हा प्रश्न अनेकांना पडतो. मात्र, त्यासाठी मोठमोठ्या शब्दांची गरज नसते. ‘तू काही दिवसांपासून थोडा त्रासलेला दिसतोयस. काही अडचण आहे का? माझ्याशी बोलायचं असेल तर मी ऐकायला आहे.’ किंवा, ‘तुला काही त्रास होत असेल तर माझ्याशी मोकळेपणाने बोल. मी तुझं म्हणणं समजून घेण्याचा प्रयत्न करेन.’

असं साधं बोलणंही समोरच्या व्यक्तीसाठी मोठा आधार ठरू शकतं. तिचं बोलणं मध्येच थांबवण्यापेक्षा शांतपणे ऐकून घेणं महत्त्वाचं आहे. तिच्या भावनांना कमी लेखू नका आणि लगेच सल्ले देण्याची घाई करू नका.

काय बोलणं टाळावं?

मानसिक तणावातून जाणाऱ्या व्यक्तीला ‘एवढ्याशा गोष्टीसाठी एवढं का विचार करतोस?’, ‘सकारात्मक विचार कर’, ‘इतर लोकांकडे बघ, त्यांच्या समस्या मोठ्या आहेत’, ‘तू उगाच जास्त विचार करतोस’, अशी वाक्यं बोलणं टाळावं.

समोरच्या व्यक्तीच्या त्रासाची इतरांशी तुलना करण्याऐवजी तिच्या भावना समजून घेणं गरजेचं आहे. केवळ ‘सकारात्मक विचार कर’ असं सांगण्यापेक्षा तिचं म्हणणं ऐकून घेणं आणि गरज असल्यास तज्ज्ञांची मदत मिळवून देणं अधिक महत्त्वाचं आहे.

एखाद्या व्यक्तीला स्वतःला इजा होण्याचा तातडीचा धोका असल्याचं जाणवत असेल, तर तिला एकटं सोडू नका आणि तातडीने मदत घ्या. भारतात टेलि-मानस ही चोवीस तास उपलब्ध असलेली मानसिक आरोग्य मदतसेवा आहे. १४४१६ किंवा १८००-८९-१४४१६ या क्रमांकावर संपर्क करता येतो.

मानसिक आरोग्याबद्दल बोलणं ही कमजोरी नाही. एखाद्याचं बोलणं शांतपणे ऐकून घेणं, त्याला समजून घेणं आणि योग्य वेळी मदतीचा हात देणं, हेच कधी कधी त्या व्यक्तीसाठी सर्वात मोठा आधार ठरू शकतं.