Indian Currency : भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) १० आणि २० रुपयांच्या पॉलिमर नोटांची चाचणी सुरू करण्याच्या तयारीत आहे. या नव्या नोटा सध्याच्या कागदी नोटांपेक्षा अधिक टिकाऊ असण्याची शक्यता आहे. विशेष म्हणजे, नव्या नोटांचा आकार सध्याच्या नोटांसारखाच ठेवण्याचे नियोजन आहे. त्यामुळे बँकांना एटीएम मशीनमध्ये बदल करण्यासाठी मोठा खर्च करावा लागणार नाही. मनीकंट्रोलच्या वृत्तानुसार, या प्रकल्पाची सुरुवात १ एप्रिल २०२७ पासून होण्याची शक्यता आहे.

एटीएम मशीनमध्ये बदल करण्याची गरज पडणार नाही –

नव्या नोटांचा आकार सध्याच्या नोटांपेक्षा वेगळा असल्यास देशभरातील एटीएम मशीनमध्ये बदल करावे लागतात. यामध्ये नोटा ठेवण्याचे बॉक्स, नोट ओळखणारे सेन्सर आणि मशीनची अंतर्गत रचना बदलावी लागू शकते. त्यासाठी तंत्रज्ञांची मदत घ्यावी लागते. या कामावर बँकांचा मोठा खर्च होतो.

मात्र, १० आणि २० रुपयांच्या पॉलिमर नोटांचा आकार सध्यासारखाच ठेवल्यास एटीएम मशीनमध्ये मोठे बदल करण्याची गरज पडणार नाही. त्यामुळे बँकांचा अतिरिक्त खर्च वाचू शकतो.

यापूर्वी एटीएम बदलण्यासाठी खर्च झाले होते १०० कोटी रुपये –

यापूर्वी देशात १०० आणि २०० रुपयांच्या नव्या नोटा आणल्यानंतर सुमारे २.४ लाख एटीएम मशीनमध्ये बदल करावे लागले होते. या कामासाठी एटीएम उद्योगाला जवळपास १०० कोटी रुपये खर्च करावे लागले होते.

एका बँकेकडे ८,५०० एटीएम असल्यास प्रत्येक मशीनमध्ये बदल करण्यासाठी सुमारे अडीच लाख रुपये खर्च येऊ शकतो. म्हणजेच एकूण खर्च २१.२५ कोटी रुपयांपर्यंत जाऊ शकतो. त्यामुळे नव्या नोटांचा आकार जुन्या नोटांसारखाच ठेवण्याचा निर्णय बँकांसाठी फायदेशीर ठरू शकतो.

पॉलिमर नोटांसाठी सहा कंपन्यांच्या निविदा –

पॉलिमर नोटा तयार करण्याची तयारी रिझर्व्ह बँकेची पूर्ण मालकी असलेली कंपनी भारतीय रिझर्व्ह बँक नोट मुद्रण प्रायव्हेट लिमिटेड (BRBNMPL) करत आहे. या कामासाठी आतापर्यंत सहा कंपन्यांनी निविदा सादर केल्या आहेत. त्यामध्ये भारतातील यूफ्लेक्स (Uflex) या कंपनीचाही समावेश आहे. या कंपनीने अमेरिकेतील स्पेक्ट्रा सिस्टम्ससोबत भागीदारी करून निविदा सादर केली आहे.

नोटा तयार करण्यासाठी विशेष साहित्याचा वापर –

निविदेनुसार, पॉलिमर नोटा तयार करण्यासाठी ६८ हजार रीम BOPP (बायएक्सियली ओरिएंटेड पॉलीप्रोपिलीन) साहित्याची गरज आहे. यापैकी ३४ हजार रीम साहित्य १० रुपयांच्या नोटांसाठी, तर उर्वरित ३४ हजार रीम साहित्य २० रुपयांच्या नोटांसाठी वापरले जाणार आहे.

या साहित्यावर विशेष प्रकारचे आवरण दिले जाणार आहे. त्यामुळे नोटांवर छपाई करणे सोपे होईल आणि शाई व्यवस्थित टिकून राहील. तसेच नोटांवर स्थिर विद्युतभार निर्माण होऊ नये, यासाठीही विशेष आवरण वापरले जाणार आहे.

नोटांमध्ये प्राण्यांपासून मिळणारे पदार्थ नसणार –

पॉलिमर नोटांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या साहित्याबाबत आणखी एक महत्त्वाची अट ठेवण्यात आली आहे. नोटा तयार करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यामध्ये प्राण्यांची चरबी किंवा त्यापासून मिळणारे DNA नसावे, अशी अट निविदेत नमूद करण्यात आली आहे. त्यामुळे या अटींचे पालन करणे संबंधित कंपन्यांना बंधनकारक असेल.

कागदी नोटांपेक्षा दोन ते चार पट अधिक टिकाऊ –

रिझर्व्ह बँकेचे गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी ऑगस्टमध्ये दिलेल्या माहितीनुसार, पॉलिमर नोटा सामान्य कागदी नोटांपेक्षा दोन ते चार पट अधिक काळ टिकू शकतात. कागदी नोटा सततच्या वापरामुळे लवकर खराब होतात. त्या फाटणे, मळणे आणि खराब होण्याचे प्रमाणही जास्त असते. याउलट पॉलिमर नोटा अधिक काळ वापरता येऊ शकतात.

मात्र, भारतात या नोटांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करण्यापूर्वी वेगवेगळ्या हवामानात त्यांची चाचणी घेतली जाणार आहे. उष्णता, पाऊस, आर्द्रता आणि रोजच्या व्यवहारातील वापर यांचा नोटांवर काय परिणाम होतो, हे तपासले जाईल. १० आणि २० रुपयांच्या प्रत्येकी एक अब्ज पॉलिमर नोटांच्या चाचणीला मंजुरी देण्यात आल्याची माहिती आहे.

अनेक देशांमध्ये आधीपासून पॉलिमर नोटा –

जगातील अनेक देशांमध्ये पॉलिमर नोटांचा वापर केला जातो. ऑस्ट्रेलिया, ब्रिटन, कॅनडा, न्यूझीलंड आणि सिंगापूर या देशांचा त्यामध्ये समावेश आहे. ऑस्ट्रेलियाने १९८८ मध्ये सर्वात आधी पॉलिमर चलनाची सुरुवात केली होती.

भारतातही या नोटांची चाचणी यशस्वी झाल्यास भविष्यात त्यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करण्याचा निर्णय घेतला जाऊ शकतो. त्यामुळे नोटांची टिकाऊ क्षमता वाढण्यासोबतच वारंवार नव्या नोटा छापण्याचा खर्च कमी होण्यास मदत होऊ शकते.

महत्त्वाचे : पॉलिमर नोटा सध्या देशात चलनात आलेल्या नाहीत. त्यांची चाचणी आणि त्यानंतरचा निर्णय बाकी आहे.