समाजवादी दिग्गजांमध्ये, बिहारचे मुख्यमंत्री नितीश कुमार (71) यांनी केवळ आपले अस्तित्व टिकवले नाही तर ते एक चतुर राजकारणी म्हणूनही उदयास आले आहेत. राजकीय वारा कोणत्या दिशेने वाहत आहे हे त्यांना नेहमीच माहीत असते, तर इतर अनेक समाजवादी दिग्गज या काळात सत्तेच्या राजकारणातून बाहेर पडले आहेत.

“भगवा उदय” कितीही असला तरी समाजवादी चमक कायम ठेवण्याचा त्यांनी पुरेपूर प्रयत्न केला आहे. म्हणूनच ते त्यांच्या पूर्वीच्या समाजवादी मित्रपक्षांचे, जसे की आरजेडीचे लालू प्रसाद आणि अगदी काँग्रेसचे मित्र राहिले आहेत. राजकारणात कोणीही कायमचा मित्र किंवा शत्रू नसतो हे त्यांनी वेळोवेळी सिद्ध केले आहे.

1 मार्च 1951 रोजी बख्तियारपूर, नालंदा येथे जन्मलेले नितीश कुमार कुर्मी समाजातून आले आहेत. ही जात बिहारमधील ओबीसी प्रवर्गात समाविष्ट आहे.  बिहारचे मुख्यमंत्री या नात्याने गेल्या 15 वर्षांत जवळपास बंद झालेले रस्ते पुनर्बांधणीचे श्रेय त्यांना जाते. यादरम्यान त्यांनी पुलांचे बांधकाम, प्रलंबित पायाभूत प्रकल्पही पूर्ण केले.

गुन्हेगारांवर कडक कारवाई केली. त्यांनी माहिती योजना, ई-शक्ती नरेगा कार्यक्रम, सायकल आणि अन्न ( जेवण ) कार्यक्रम आणि महिला आणि सर्वात मागासलेल्या जातींसाठी 50 टक्के आरक्षण देखील सुरू केले.  त्यांच्या सरकारने बिहारला ““dry state” घोषित केले आणि दारूच्या विक्रीवर आणि सेवनावर पूर्ण बंदी घातली. त्यांच्या या पाऊलामुळे राज्यातील महिलांवरील अत्याचार कमी झाले तसेच गुन्हेगारीही कमी झाली. याबद्दल त्यांना दादही मिळाली.

2017 मध्ये टर्निंग पॉइंट
‘मुन्ना’ आणि ‘सुशासन बाबू’ या नावाने प्रसिद्ध असलेले नितीश यांचा राजकीय प्रवास जेपी चळवळीपासून (1974-77) सुरू झाला. जयप्रकाश नारायण, कर्पूरी ठाकूर, एसएन सिन्हा (जनता पक्षाच्या संस्थापकांपैकी एक) आणि माजी पंतप्रधान व्हीपी सिंग यांसारखे समाजवादी त्यांच्यासोबत राहिले.

व्यवसायाने इलेक्ट्रिकल इंजिनिअर असलेल्या नितीश कुमार यांची आता त्यांचे प्रतिस्पर्धी असलेले लालू प्रसाद आणि शरद यादव यांच्याशी मैत्री झाली. मात्र, 2017 मध्ये त्यांनी शरद यादव यांची साथ सोडली. ज्या पद्धतीने त्यांनी शरद यादव यांच्याशी फारकत घेतली, त्यावरून नितीश हे कोणत्या मातीचे राजकारणी आहेत, हे दिसून येते.

 2014 च्या लोकसभा निवडणुकीनंतर नितीश आणि शरद यांच्यातील संबंध बिघडले. शरदला मधेपुराची जागा गमवावी लागली, त्यामुळे नितीश यांनी शरद यादवला राज्यसभेवर पाठवण्याचा निर्णय घेतला. पण, निवडणुकीपूर्वीच पक्षातील असंतुष्टांचा एक गट चव्हाट्यावर आला. त्यांनी शरद यादवच्या विरोधात कोणताही उमेदवार उभा केला नाही आणि त्यांना शरद यादवचे आशीर्वाद असल्याचे जाहीर केले असले तरी या दाव्यामुळे ज्येष्ठ समाजवादी नेत्याच्या गेम प्लॅनबद्दल अविश्वास निर्माण झाला.

जीतनराम मांझी यांना मुख्यमंत्रीपदावरून हटवल्यानंतर नितीश कुमार आणि शरद यादव यांच्यातील मतभेद वाढले होते. नितीश यांचा शरद यादववरील विश्वास उडाला.

तर दुसरीकडे ‘सुशासन बाबू’ यांनी 26 जुलै 2017 रोजी त्यांच्या तत्कालीन उपमुख्यमंत्री तेजस्वी यादव यांच्यावरील भ्रष्टाचाराच्या आरोपांच्या मुद्द्यावरून RJD सोबत “मतभेद” दाखवून मुख्यमंत्रीपदाचा राजीनामा दिला. भाजपने पुढे जाऊन नितीश यांच्या या निर्णयाचे कौतुक केले. आणि त्यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारला पाठिंबा दिला. 27 जुलै 2017 रोजी नितीश यांनी भाजपच्या पाठिंब्याने पुन्हा बिहारच्या मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेतली.

बिहारच्या राजकारणातील चाणक्य म्हणून ओळखले जाणारे नितीश कुमार यांनी पहिल्यांदा 3 मार्च 2000 ते 10 मार्च 2000 पर्यंत बिहारचे मुख्यमंत्री म्हणून काम केले. 24 नोव्हेंबर 2005 रोजी भाजपच्या पाठिंब्याने ते मुख्यमंत्री झाले. तेव्हापासून राज्याची कमान त्यांच्या हातात राहिली. हीच वेळ होती जेव्हा नितीश यांनी गुजरातचे तत्कालीन मुख्यमंत्री नरेंद्र मोदी यांना बिहारमध्ये येण्यापासून रोखले होते. गोध्रा नंतरच्या जातीय दंगलीसाठी नितीश यांनी मोदींना जबाबदार धरले. 2009 च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत जेडीयूने भाजपला सांगितले की नरेंद्र मोदी बिहारमध्ये प्रचार करू शकत नाहीत.

जून 2013 हा नितीश कुमार यांच्या आयुष्यातील आणखी एक ऐतिहासिक दिवस होता. नरेंद्र मोदींना महत्त्व  न दिल्यामुळे त्यांनी भाजपसोबतची 17 वर्षांची युती संपुष्टात आणली. यानंतर दुसऱ्याच दिवशी मुख्यमंत्री नितीशकुमार यांनीही आपल्यावरील राजकीय दांभिकतेच्या आरोपांना उत्तर देण्याचा प्रयत्न केला. ब्रेकअपला प्रत्युत्तर म्हणून, भाजपने एक व्हिडिओ जारी केला ज्यामध्ये गुजरात दंगलीच्या एका वर्षानंतर, 2003 मध्ये एका सार्वजनिक कार्यक्रमात नितीश मोदींचे कौतुक करताना दिसत होते. 2017 मध्ये नितीश यांनी मोदींचे वास्तव स्वीकारले आणि पंतप्रधानांचे कौतुक केले.

2015 ते 2017 या काळातील घटना बिहारच्या राजकारणात काळ घडवणाऱ्या होत्या. यादरम्यान नितीश यांनी आधी लालूंना पाठिंबा दिला आणि नंतर तत्कालीन उपमुख्यमंत्री तेजस्वी यादव यांचा पाठिंबा काढून घेतला. 26 जुलै 2017 रोजी त्यांनी राजद आणि काँग्रेसशी संबंध तोडले आणि मुख्यमंत्रीपदाचा राजीनामा दिला. यानंतर त्यांनी भाजप-एनडीएच्या पाठिंब्याने सहाव्यांदा मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेतली.

नितीश कुमार यांना राजकीय परिस्थिती इतक्या वेगाने जाणवते की त्यांचे शत्रू किंवा मित्र त्यांच्या स्वरूपाचे वर्णन करण्यास असमर्थ आहेत. बिहार निवडणुकीच्या प्रचारादरम्यान तेजस्वी यादव म्हणाले होते की नितीश थकले आहेत, ज्यावर जेडीयूने प्रतिक्रिया दिली की पक्षाचा बॉस नेहमीच सक्रिय असतो. भाजपला हा एक पडदा इशारा असावा. जेडीयूला खूश करण्यासाठी भाजपने एलजेपीच्या चिराग पासवानपासून स्वतःला दूर केले. नितीश यांचा आजचा इतिहास पाहता भाजपला क्वचितच आश्चर्य वाटले असेल. राजद आणि काँग्रेसलाही आता सावध राहावे लागणार आहे.