Rajarshi Shahu Maharaj: आज प्रगतिशील विचारांचे आणि सामाजिक न्यायाचे पुरस्कर्ते राजर्षी शाहू महाराज यांचा स्मृतिदिन आहे. ६ मे १९२२ रोजी त्यांचे निधन झाले. आणि आज त्यांचा १०४ वा स्मृतिदिन आहे. त्यांचा जन्म २६ जून १८७४ रोजी झाला होता. कोल्हापूर संस्थानाचे अधिपती असलेल्या शाहू महाराजांनी आपल्या कारकिर्दीत समाजातील वंचित, शोषित आणि दुर्लक्षित घटकांसाठी ऐतिहासिक कार्य केले. शाहू महाराज हे केवळ राजे नव्हते, तर खऱ्या अर्थाने समाजसुधारक होते. त्यांनी जातिभेद, अस्पृश्यता आणि सामाजिक अन्यायाविरोधात कठोर भूमिका घेतली. १९०२ साली त्यांनी सरकारी नोकऱ्यांमध्ये मागासवर्गीयांसाठी ५० टक्के आरक्षण लागू केले. त्या काळात हा निर्णय अत्यंत धाडसी आणि क्रांतिकारक मानला गेला. शिक्षणाच्या प्रसारासाठीही त्यांनी मोठी चळवळ उभी केली. मोफत आणि सक्तीचे शिक्षण, वसतिगृहांची उभारणी, गरीब विद्यार्थ्यांना आर्थिक मदत अशा अनेक उपक्रमांमुळे समाजातील वंचित घटक शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आले. शिक्षणाशिवाय समाजाची प्रगती शक्य नाही, यावर त्यांचा ठाम विश्वास होता. (Rajarshi Shahu Maharaj) महिलांच्या सक्षमीकरणासाठीही त्यांनी महत्त्वाचे निर्णय घेतले. स्त्रीशिक्षण, विधवा पुनर्विवाह यांना त्यांनी प्रोत्साहन दिले. बालविवाह आणि इतर कुप्रथांविरोधात त्यांनी आवाज उठवला. त्यामुळे समाजात हळूहळू सकारात्मक बदल घडू लागले. (Rajarshi Shahu Maharaj) याचबरोबर, शाहू महाराजांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या कार्याला मोठा पाठिंबा दिला. बाबासाहेब आंबेडकर हे समाजातील वंचित घटकांच्या हक्कांसाठी लढत होते. त्या काळात त्यांना आर्थिक आणि सामाजिक आधाराची गरज होती. शाहू महाराजांनी त्यांना केवळ प्रोत्साहनच दिले नाही, तर विविध प्रकारे मदतही केली. Rajarshi Shahu Maharaj: १०४ वर्षांनंतरही जिवंत शाहू महाराजांचा वारसा; समतेच्या कामाच्या खुणा आजही ठळक शाहू महाराजांनी बाबासाहेबांना समाजात आपले विचार मांडण्यासाठी व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले. त्यांच्या सभांना पाठिंबा दिला आणि त्यांच्या चळवळीला बळ दिले. एवढेच नाही तर शाहू महाराजांनी बाबासाहेबांना आर्थिक मदतही केली होती, ज्यामुळे त्यांना शिक्षण आणि सामाजिक कार्य पुढे नेणे सोपे झाले. त्यांनी बाबासाहेबांच्या नेतृत्वावर विश्वास ठेवत त्यांना पुढे जाण्यासाठी प्रेरित केले. शाहू महाराज आणि बाबासाहेब आंबेडकर यांचे संबंध हे सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासातील महत्त्वाचे पान आहे. दोघांचेही उद्दिष्ट एकच होते ते म्हणजे समाजात समता आणि न्याय प्रस्थापित करणे. त्यामुळे त्यांच्या सहकार्यामुळे समाजपरिवर्तनाच्या चळवळीला मोठी गती मिळाली. आज, त्यांच्या निधनाला १०० वर्षांहून अधिक काळ लोटला असला तरी त्यांच्या कार्याच्या खुणा आजही स्पष्टपणे दिसून येतात. आरक्षण व्यवस्था, शिक्षणाचा प्रसार आणि सामाजिक न्याय यामध्ये त्यांचे योगदान आजही जिवंत आहे. त्यांनी दाखवलेला मार्ग आजही अनेकांसाठी प्रेरणादायी आहे. एकंदरीत, राजर्षी शाहू महाराजांचा वारसा हा केवळ इतिहासापुरता मर्यादित नाही, तर तो आजच्या समाजातही तितकाच प्रभावी आहे. त्यांच्या कार्यातून प्रेरणा घेत समाज अधिक समतावादी आणि प्रगतिशील करण्याची गरज आजही आहे. -योगेश्वरी भोसले
