Rahul Gandhi in Bihar। बिहारमध्ये एसआयआर प्रक्रियेविरुद्ध सुरू झालेल्या ‘मतदार हक्क यात्रे’चा पहिला टप्पा संपूष्टात आला आहे. काँग्रेस नेते राहुल गांधी आणि राजद नेते तेजस्वी यादव यांनी भाजपविरुद्ध ‘मत चोरी’चा मुद्दा मांडण्यासाठी १६ दिवसांत १३०० किमी आणि २३ जिल्ह्यांचा प्रवास केला. सासारामपासून सुरू झालेली ही यात्रा काल पाटण्यात संपली. पण काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील इंडिया आघाडीचे खरे उद्दिष्ट दोन आठवड्यात यशस्वी होईल का? हा मोठा प्रश्न निर्माण झाला आहे.

राहुल-तेजस्वी १७ ऑगस्ट रोजी सासारामहून निघून पटनापर्यंत प्रवास केला. त्यांनी ‘मत चोरी’ हा मुद्दा बनवला आणि या यात्रेचेही हेच उद्दिष्ट होते. बिहारमधील दोन मुलांची जोडी यात बऱ्याच प्रमाणात यशस्वी झाली, पण बिहारची निवडणूक लढाई जिंकणे आणि सत्तेत परतणे हे त्यांचे खरे उद्दिष्ट आहे का? हा देखील महत्वाचा प्रश्न आहे.

काँग्रेस साडेतीन दशकांपासून बिहारमध्ये सत्तेबाहेर आहे, तर राजद २० वर्षांपासून स्वतःहून परतू शकलेली नाही. अशा परिस्थितीत राहुल-तेजस्वी यांनी विधानसभा निवडणुकीपूर्वी यात्रा काढून राजकीय वातावरण निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. यात्रेत सर्वत्र चांगली गर्दी होती आणि पक्षाचे कार्यकर्ते आणि नेत्यांमध्ये उत्साह दिसून आला, पण बिहारमध्ये हा उत्साह निवडणूक विजयात रूपांतरित होईल का? हे मात्र अजूनही निश्चित सांगता येत नाही.

राहुल गांधींचा ‘अणुबॉम्ब’ नंतर ‘हायड्रोजन बॉम्ब’ Rahul Gandhi in Bihar। 

पाटणामध्ये ‘मतदार हक्क यात्रे’च्या समारोपाच्या निमित्ताने आयोजित रॅलीला संबोधित करताना राहुल गांधी म्हणाले की, ‘मत चोरी’च्या ‘अणुबॉम्ब’ नंतर आता ‘हायड्रोजन बॉम्ब’ येणार आहे. हायड्रोजन बॉम्बचा परिणाम अणुबॉम्बपेक्षा शेकडो किंवा हजारो पटीने अधिक शक्तिशाली असू शकतो. आम्ही महादेवपुरामध्ये ‘मत चोरी’चा ‘अणुबॉम्ब’ स्फोट केला होता. आता भाजपच्या लोकांनी ऐकले पाहिजे, आणखी मोठा ‘हायड्रोजन बॉम्ब’ येणार आहे, जेव्हा तो स्फोट होईल तेव्हा नरेंद्र मोदी देशाला तोंड दाखवू शकणार नाहीत.” असे म्हणत आणखी एक मोठा गौप्यस्फोट करणार असल्याचे म्हटले.

यात्रेमुळे निर्माण झालेले राजकीय वातावरण भविष्यातही टिकवून ठेवण्यासाठी विरोधी पक्षांकडून प्रयत्न केले जातील. राहुल गांधी यांनी त्यांच्या भेटीदरम्यान सामान्य लोकांशी संपर्क साधून काँग्रेसमध्ये जीव ओतण्याचा प्रयत्न केला आणि दुसरीकडे, त्यांनी सामान्य लोकांना हे समजावून सांगण्याचा प्रयत्न केला की त्यांच्या भेटीचा उद्देश बिहारमध्ये एकही मत चोरीला जाऊ नये याची खात्री करणे आहे. अशा परिस्थितीत, राहुल गांधी बिहारच्या उर्वरित जिल्ह्यांना दुसऱ्या भेटीची घोषणा करू शकतात.

यात्रेतून राहुल गांधी अजेंडा ठरवताना दिसले

‘मतदार हक्क यात्रे’ दरम्यान राहुल गांधी संपूर्ण राजकारण करताना दिसले. ते गावोगावी रात्र घालवत होते, दलित वस्त्यांमध्ये चहा पित होते, अनोळखी लोकांमध्ये मिसळत होते आणि मोटारसायकलवरून प्रवास करून सामान्य लोकांशी संपर्क साधताना दिसले. राहुल गांधी यांच्या बहिणी खासदार प्रियांका गांधी देखील त्यांच्या दुचाकीवरून प्रवास करत होत्या, ज्याचा फोटो व्हायरल झाला होता. प्रियांका गांधी या यात्रेत थोड्या काळासाठी सामील झाल्या असल्या तरी, त्या त्यांच्या दोन दिवसांच्या प्रवासात मिथिला पट्ट्याला व्यापताना दिसल्या.

राहुल गांधी आणि तेजस्वी यांनी त्यांचा प्रवास ‘मत चोरी’च्या मुद्द्यापुरता मर्यादित ठेवला नाही, तर बिहारमधील राजकीय वातावरण त्यांच्या बाजूने वळवण्यासाठी अनेक महत्त्वाचे मुद्दे मांडण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी जातीय जनगणना आणि आरक्षणाचा मुद्दाही उपस्थित केला. राहुल गांधी त्यांच्या दबावाखाली मोदी सरकारने जातीय जनगणना करण्याची घोषणा केली आहे, परंतु ते योग्यरित्या करणार नाही, असा संदेश देण्याचा प्रयत्न करताना दिसले. त्यांनी असेही जाहीर केले की जर इंडिया ब्लॉक सरकार स्थापन झाले तर पन्नास टक्के आरक्षणाची मर्यादा काढून टाकली जाईल. अशाप्रकारे, सामाजिक न्यायाचा अजेंडा ठरवून राहुल गांधींनी दलित, मागास आणि अल्पसंख्याकांना आकर्षित करण्याचा प्रयत्न केला.

बिहारमध्ये काँग्रेसचे मनोबल वाढले

राहुल गांधी यांनी ‘मतदार हक्क यात्रे’द्वारे बिहारमध्ये काँग्रेसची ‘सौदेबाजीची शक्ती’ वाढवली आहे. बिहार विधानसभा निवडणुकीपूर्वी ज्या पद्धतीने राहुल गांधी मैदानावर उतरून राजकीय वातावरण निर्माण करताना दिसले, ते यापूर्वी इतर कोणत्याही राज्यात काँग्रेसने पाहिले नव्हते. असे म्हणता येईल की राहुल गांधींनी पुढच्या सीटवर बसून हा संपूर्ण प्रवास यशस्वी करण्याचा प्रयत्न केला, तर तेजस्वी यादव त्यांच्यासोबत मागच्या सीटवर बसलेले दिसले.

राजकीय तज्ज्ञांचा असा विश्वास आहे की बऱ्याच काळानंतर बिहारमध्ये काँग्रेस जमिनीवर जिवंत दिसली आहे. बिहारमधील काँग्रेसच्या समर्थकांमध्ये, त्यांच्या कार्यकर्त्यांमध्ये आणि नेत्यांमध्ये एक नवीन उत्साह दिसून आला आहे. तथापि, काँग्रेससाठी हा फायदा संघटनेच्या पातळीवर आहे, निवडणूक पातळीवर नाही. सत्तेबाहेर राहिल्यामुळे बिहारमध्ये काँग्रेसचे संघटन जवळजवळ संपले होते. जमिनीवर कार्यकर्ते किंवा मजबूत नेते नाहीत. राहुल गांधींच्या भेटीमुळे पक्ष कार्यकर्त्यांमध्ये नवी ऊर्जा आली आहे, पण ही ऊर्जा मतांमध्ये किती रूपांतरित होईल हे निकालानंतरच कळेल.

काँग्रेसने राजकीय वातावरण कसे निर्माण केले? Rahul Gandhi in Bihar।

राहुल-तेजस्वी यांनी त्यांच्या यात्रेद्वारे प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे ज्या ११० जागांवर कव्हर केले आहे त्यापैकी सुमारे ८० जागा एनडीए घटक पक्षांनी व्यापल्या आहेत. महाआघाडीकडे फक्त ३० जागा आहेत. अशाप्रकारे, एनडीएच्या बालेकिल्ल्यात यात्रा काढून राहुल यांनी भाजप आणि जेडीयूविरुद्ध राजकीय वातावरण निर्माण करण्याचा तसेच काँग्रेससाठी मैदान तयार करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

काँग्रेसला सर्वाधिक फायदा झाला आहे, परंतु त्यांना मते मिळतील की नाही हे निश्चित नाही. यात्रेच्या मार्गात २३ जिल्हे कव्हर केले गेले. २०२० च्या निवडणुकीत काँग्रेसला यापैकी फक्त ९ जागा मिळाल्या होत्या, तर पक्ष १६ जागांवर दुसऱ्या क्रमांकावर होता. या ११० जागांवर एनडीए महाआघाडीपेक्षा अधिक मजबूत आहे. अशा परिस्थितीत राहुल यांच्यासमोर ही परिस्थिती बदलण्याचे आव्हान होते.

बिहार काँग्रेसचे सह-प्रभारी सुशील पासी म्हणतात की, राहुल गांधी यांनी बिहारमध्ये ‘मतचोरीच्या’ विरोधात यात्रा काढून क्रांती सुरू केली आहे, ज्याचे पडसाद आता देशभरात ऐकू येत आहेत. निवडणूक आयोग आणि भाजपची युती देशासमोर उघड झाली आहे. राहुल गांधींच्या यात्रेमुळे पक्षाच्या कार्यकर्त्यांमध्ये उत्साह निर्माण झाला आहे आणि निवडणुकीपूर्वी पक्षासाठी ही एक जीवघेणी घटना आहे.

काँग्रेसचा वनवास संपेल का?

काँग्रेस गेल्या सुमारे ३५ वर्षांपासून बिहारमध्ये सत्तेबाहेर आहे. काँग्रेस राजदच्या मदतीने बिहारमध्ये पुन्हा सत्तेत येण्याचा प्रयत्न करत आहे, परंतु राजदही २० वर्षांपासून स्वतःहून सत्तेत येऊ शकलेला नाही. २०२० मध्ये तेजस्वी यांच्या नेतृत्वाखालील महाआघाडीने एनडीएला जोरदार टक्कर दिली, परंतु सत्तेत परतण्याचे स्वप्न साकार होऊ शकले नाही.

पाच वर्षांनंतर, राहुल आणि तेजस्वी यांनी मिळून एनडीएविरुद्ध राजकीय वातावरण निर्माण करण्यासाठी सर्व शक्ती पणाला लावली, परंतु भाजपने यात्रेदरम्यान पंतप्रधान मोदींसाठी वापरल्या गेलेल्या अपशब्दांचा मुद्दा बनवण्याचा प्रयत्न केला. केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा म्हणाले की, जर राहुल गांधींना थोडीही लाज असेल तर त्यांनी मोदीजी आणि त्यांच्या दिवंगत आईसाठी वापरल्या गेलेल्या अपशब्दांसाठी माफी मागावी.