बेंगळुरू – सागाचे झाड हे कर्नाटकच्या व्याघ्र प्रकल्पांसह अनेक भारतीय जंगलांमध्ये आढळणाऱ्या प्राथमिक वृक्षांपैकी एक आहे. त्याच्या टिकाऊपणामुळे त्याला जास्त मागणी असल्याने व्यावसायिक वनीकरणासाठी ही एक आवश्यक प्रजाती मानली जाते. ब्रिटिशांनी भारतात सागाची लागवड केल्याचा उल्लेख आहे. पण ते खरे नाही. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या सेनेतील सरदार कान्होजी आंग्रे यांनी १६८० मध्ये रत्नागिरीच्या किनारी जिल्ह्यात जहाजे बांधण्यासाठी विशेष साग लागवड सुरू केली होती, असे प्रतिपादन कर्नाटकचे निवृत्त वनप्रमुख ब्रिजेश कुमार दीक्षित यांनी केले आहे. ब्रिजेश कुमार दीक्षित यांनी त्यासाठी अनेक दाखले दिले आहेत. पर्यावरण शास्त्रज्ञ माधव गाडगीळ यांनी लिहिलेल्या टुवर्ड्स एन इकोलॉजिकल हिस्ट्री ऑफ इंडिया या अहवालात यासंदर्भात अनेक उल्लेख आहेत. त्यामुळे ब्रिटिशांनी नव्हे, तर युगप्रवर्तक नेते छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या सैन्यातील आंग्रे यांनी भारतात साग लागवड सुरू केली होती. वन, शेती आणि फलोत्पादनाच्या विद्यार्थ्यांसाठी असलेल्या पाठ्यपुस्तकांमध्ये नमूद केल्याप्रमाणे पहिले प्रक्रिया केलेले सागाचे झाड मे-जुलै १८८४ मध्ये केरळमधील निलांबूर येथील एका जागेवर तत्कालीन मलबार जिल्हा जिल्हाधिकारी हेन्री व्हॅलेंटाईन कोनोली यांनी लावले होते. पण तो दावा आता खोडून काढण्यात आला आहे. ब्रिटिश वनपालांनी आंग्रे यांनी लावलेल्या सागाच्या लागवडीच्या नोंदीकडे दुर्लक्ष केले. त्याचे वर्णन कॅम्पबेलच्या रत्नागिरी जिल्ह्याच्या गॅझेटियरमध्ये करण्यात आले होते. रत्नागिरी आणि सावंतवाडीमध्ये बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचे गॅझेटियरमध्ये ही नोंद सापडते, असेही गाडगीळ यांचा अहवाल सांगतो. माधव गाडगीळ लिखित अहवालात असे नमूद केले आहे की, कान्होजींच्या बागा १६८० च्या सुमारास लावल्या गेल्या आणि त्या बियाण्यांपासून तयार झाल्या. इतिहासकार रामचंद्र गुहा आणि पर्यावरणशास्त्रज्ञ गाडगीळ यांनी लिहिलेल्या दिस फिशरड लँड – एन इकोलॉजिकल हिस्ट्री ऑफ इंडिया या पुस्तकात म्हटले आहे की, ब्रिटिशांनी जंगलांचा नाश राजकीय विजयाचे प्रतीक म्हणून केला. १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला, मराठ्यांचा पराभव केल्यानंतर, ईस्ट इंडिया कंपनीने रत्नागिरीतील कान्होजींच्या सागवान बागा उद्ध्वस्त केल्या होत्या. म्हणूनच आता त्या सागवानचा भूखंड शोधणे शक्य नाही. ही माहितीही ब्रिजेश कुमार दीक्षित यांनी सांगितली. साग लागवडीचा इतिहास १८४३ मध्ये मुंबईचे मुख्य अभियंता कर्नल जर्विस यांच्या कार्यवृत्तांचा हवाला देत असलेल्या फॉरेस्ट इकोलॉजी इन इंडिया कॉलोनियल महाराष्ट्र १८५०-१९५० या पुस्तकात असे म्हटले आहे की, आंग्रे कुटुंबाने कोलवानपासून आप्टीच्या पलीकडे दक्षिणेकडे सागवानची लागवड आणि संवर्धन केले. हे पूना मार्केटपर्यंत पसरले. मुंबईच्या पुढे दक्षिणेकडे विस्तृत लागवडीचे वर्णन देखील आहे. सागवान लागवडीचे श्रेय कोनोलीऐवजी उप-संरक्षक चटू मेनन यांनाही दिले पाहिजे. कोनोलीमध्ये सागवान बियाणे अंकुरित करणे कठीण जात होते. गवतामध्ये बियाणे गाडणे आणि बाह्य कठीण आवरण तोडण्यासाठी ते जाळणे यासारख्या अनेक पद्धती वापरून पाहिल्या गेल्या. परंतु सर्व अयशस्वी ठरल्या. नंतर त्यांनी बियाणे उकळले आणि मोठ्या अंतरावर लागवड केली. हे यशस्वी झाले आणि १२ व्या शतकापर्यंत ते मानक रोपवाटिका लागवड पद्धती म्हणून स्वीकारले गेले.
