नवी दिल्ली : बेकायदेशीर परकीय चलन (फॉरेक्स) ट्रेडिंग प्लॅटफॉर्म ‘ऑक्टाएफएक्स’ (OctaFX) चा कथित सूत्रधार पावेल प्रोझोरोव्ह याला स्पॅनिश पोलिसांनी अटक केली आहे, अशी माहिती सक्तवसुली संचालनालयाने (ईडी) शुक्रवारी दिली. या कारवाईमुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चाललेल्या एका मोठ्या आर्थिक घोटाळ्याचा पर्दाफाश झाला आहे. स्पेनमध्ये अटक, ईडीची महत्त्वाची भूमिका – रशियन नागरिक असलेला पावेल प्रोझोरोव्ह याला अनेक देशांमध्ये सायबर गुन्हे केल्याच्या आरोपावरून स्पेनमधील पोलिसांनी अटक केली आहे. ईडीने आपल्या तपासामध्ये प्रोझोरोव्ह आणि त्याच्याशी संबंधित असलेल्या संस्थांची ₹२,३८५ कोटी किमतीची क्रिप्टोकरन्सी (Cryptocurrency) तात्पुरती जप्त केली आहे. ऑक्टाएफएक्सने फॉरेक्स ट्रेडिंगमध्ये मोठ्या परताव्याचे आमिष दाखवून गुंतवणूकदारांची फसवणूक केल्याचा आरोप आहे. या कारवाईत भारत आणि स्पेनमध्ये समन्वय साधला गेला. गुन्हेगारी तपास आणि खटल्यांसाठी औपचारिक सहकार्य मिळवण्यासाठी ईडीने गेल्या वर्षी स्पेनला परस्पर कायदेशीर सहाय्य करार (MLAT) विनंती पाठवली होती. या कराराद्वारेच पुराव्यांची देवाणघेवाण, साक्ष आणि मालमत्ता जप्तीसारख्या प्रक्रियांमध्ये ईडीने समन्वय साधला. अटक जरी स्पॅनिश कायद्यानुसार झाली असली तरी, ईडीने दिलेल्या कायदेशीर आणि तपासविषयक पाठिंब्यामुळे ही कारवाई यशस्वी झाली. फसवणुकीची कार्यप्रणाली आणि घोटाळ्याचा आवाका – या प्रकरणाचा तपास पुण्यात दाखल झालेल्या एफआयआर (FIR) पासून सुरू झाला, जिथे गुंतवणूकदारांना उच्च परताव्याचे आमिष दाखवून फसविण्यात आले होते. पोंझी योजना: तपासात असे दिसून आले आहे की, ऑक्टाएफएक्सने सुरुवातीच्या गुंतवणूकदारांना लहान नफा देऊन त्यांचा विश्वास संपादन केला. ही योजना क्लासिक पोंझी स्कीम मॉडेलनुसार चालवली जात होती. फसवणुकीचा आकडा: जुलै २०२२ ते एप्रिल २०२३ दरम्यान ऑक्टाएफएक्सने भारतीय गुंतवणूकदारांची सुमारे ₹१,८७५ कोटी रुपयांची फसवणूक केली आणि सुमारे ₹८०० कोटींचा नफा कमावला. २०१९ ते २०२४ या कालावधीतील एकूण नफा ₹५,००० कोटी रुपयांहून अधिक असण्याचा अंदाज आहे, ज्यातील मोठा भाग परदेशात हस्तांतरित करण्यात आला. बेकायदेशीर व्यवहार: रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या (RBI) परवानगीशिवाय या प्लॅटफॉर्मवरून चलन, वस्तू आणि क्रिप्टो ट्रेडिंगचे व्यवहार चालवले जात होते. आर्थिक अफरातफर: गुंतवणूकदारांचे पैसे UPI आणि स्थानिक बँक हस्तांतरणाद्वारे गोळा केले जात होते. हे पैसे डमी भारतीय कंपन्यांमार्फत अनेक खात्यांमध्ये फिरवून, बनावट सॉफ्टवेअर आणि संशोधन-विकास (R&D) आयातीच्या नावाखाली स्पेन, इस्टोनिया, रशिया, हॉंगकॉंग, सिंगापूर, यूएई आणि यूकेमधील पावेल प्रोझोरोव्ह नियंत्रित संस्थांकडे पाठवले जात होते. जागतिक नेटवर्क आणि मालमत्ता जप्ती – ऑक्टाएफएक्सने नियामक तपासणीपासून वाचण्यासाठी आणि अवैध निधीची अफरातफर करण्यासाठी जागतिक स्तरावर एक वितरित नेटवर्क तयार केले होते. यात ब्रिटिश व्हर्जिन आयलंड्समधील संस्था जाहिरात करत होत्या, स्पेनमध्ये सर्व्हर आणि बॅक-ऑफिस, इस्टोनियातील संस्था पेमेंट गेटवे तर सायप्रसमधील संस्था भारतीय कामकाजाची होल्डिंग कंपनी होती. तपास यंत्रणेला असेही आढळले की, ऑक्टाएफएक्स गुंतवणूकदारांचे सातत्याने नुकसान व्हावे यासाठी बनावट चार्ट (falsified candlestick charts) आणि हेतुपुरस्सर स्लिपेज (deliberate slippage) वापरून ट्रेडिंग ऑपरेशन्समध्ये हेराफेरी करत होता. आजपर्यंत, ईडीने प्रोझोरोव्हच्या स्पेनमधील १९ स्थावर मालमत्ता आणि एका आलिशान नौका (Luxury Yacht) सह ₹२,६८१ कोटींहून अधिक किमतीची मालमत्ता जप्त केली आहे. ऑक्टाएफएक्स आणि इतर ५४ आरोपींविरुद्ध विशेष न्यायालयात (PMLA) आरोपपत्र दाखल करण्यात आले आहे.
