वॉशिंग्टन : अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी मंगळवारी (दि. २० मे) ‘गोल्डन डोम’ नावाच्या १७५ अब्ज डॉलरच्या अत्याधुनिक क्षेपणास्त्र संरक्षण कवचाची घोषणा केली. चीन, रशिया, इराण आणि उत्तर कोरियासारख्या देशांकडून येणाऱ्या लांब पल्ल्याच्या क्षेपणास्त्रांच्या धोक्यांना तोंड देण्यासाठी हा प्रकल्प राबवला जाणार आहे. या महत्त्वाकांक्षी उपक्रमाचे नेतृत्व यूएस स्पेस फोर्सचे व्हाईस चीफ ऑफ स्पेस ऑपरेशन्स जनरल मायकेल ग्युटलिन यांच्याकडे सोपवण्यात आले आहे. व्हाईट हाऊसमधील पत्रकार परिषदेत ट्रम्प यांनी सांगितले की, हा प्रकल्प इस्रायलच्या ‘आयर्न डोम’ प्रणालीपासून प्रेरित आहे, परंतु त्याची व्याप्ती आणि तंत्रज्ञान यामुळे तो कहीं अधिक प्रगत असेल. हा प्रकल्प जानेवारी २०२९ पर्यंत पूर्ण होईल, असे ट्रम्प यांनी जाहीर केले, परंतु तज्ज्ञांना या कालमर्यादेबाबत शंका आहे.

गोल्डन डोम म्हणजे काय?
‘गोल्डन डोम’ ही एक बहुस्तरीय संरक्षण प्रणाली आहे, जी जमिनीवर आणि अवकाशात कार्यरत असेल. यात शेकडो किंवा कदाचित हजारो उपग्रहांचे जाळे असेल, जे येणाऱ्या क्षेपणास्त्रांचा शोध घेतील, त्यांचा मागोवा घेतील आणि आवश्यकता भासल्यास त्यांना नष्ट करतील. ही प्रणाली क्रूझ, बॅलिस्टिक, हायपरसॉनिक क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोन यांच्यापासून संरक्षण देईल, मग ते पारंपरिक असोत किंवा अण्वस्त्रांनी सुसज्ज. ट्रम्प यांच्या म्हणण्यानुसार, ही प्रणाली क्षेपणास्त्र हल्ल्याच्या चार टप्प्यांवर कार्य करेल: प्रक्षेपणापूर्वी, प्रक्षेपणाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात, मध्य टप्प्यात आणि अंतिम अवतरण टप्प्यात.

इस्रायलच्या ‘आयर्न डोम’प्रमाणे, जी जवळच्या ४३ मैलांपर्यंतच्या रॉकेट्स आणि तोफखान्यापासून संरक्षण करते, ‘गोल्डन डोम’ खूप मोठ्या प्रमाणावर काम करेल. यात ‘कस्टडी लेयर’ नावाची उपग्रहांची मालिका असेल, जी क्षेपणास्त्रांचा शोध घेऊन त्यांचा मागोवा घेईल आणि ते अमेरिकेच्या दिशेने येत असल्यास त्यांना नष्ट करेल. यासाठी ४०० ते १,००० हून अधिक उपग्रह तैनात करण्याची योजना आहे.

प्रकल्पाची वैशिष्ट्ये आणि खर्च
ट्रम्प यांनी हा प्रकल्प १७५ अब्ज डॉलरमध्ये तीन वर्षांत पूर्ण होईल, असे जाहीर केले आहे. यात प्रारंभिक २५ अब्ज डॉलरचा निधी २०२६ च्या अर्थसंकल्पात समाविष्ट आहे. मात्र, काँग्रेशनल बजेट ऑफिसने (CBO) हा खर्च १६१ अब्ज ते ५४२ अब्ज डॉलरपर्यंत असू शकतो, असा अंदाज वर्तवला आहे, तर काही तज्ज्ञांच्या मते, दीर्घकालीन खर्च ५०० अब्ज डॉलरपेक्षा जास्त असू शकतो. तज्ज्ञ लॉरा ग्रेगो यांनी या प्रणालीच्या व्यवहार्यतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. त्यांच्या मते, ही प्रणाली अनेक क्षेपणास्त्रांनी एकाच वेळी हल्ला झाल्यास अपयशी ठरू शकते आणि यासाठी हजारो उपग्रहांची आवश्यकता आहे, जे अत्यंत खर्चिक आणि जटिल आहे.

संभाव्य कंत्राटदार आणि तंत्रज्ञान
या प्रकल्पात लॉकहीड मार्टिन, रेथियॉन (आता RTX कॉर्प), L3Harris टेक्नॉलॉजीज, नॉर्थरॉप ग्रुमन आणि बोईंग यांसारख्या पारंपरिक संरक्षण कंत्राटदारांसह इलॉन मस्क यांच्या स्पेसएक्स, पलान्टिर आणि अँड्युरिल यांसारख्या नवीन तंत्रज्ञान कंपन्यांचाही समावेश आहे. स्पेसएक्सने ‘कस्टडी लेयर’साठी ६ ते १० अब्ज डॉलरच्या प्रारंभिक अभियांत्रिकी आणि डिझाइन खर्चाचा प्रस्ताव दिला आहे. स्पेसएक्सने यापूर्वी स्टारलिंकसाठी ७,००० हून अधिक उपग्रह प्रक्षेपित केले असून, याच तंत्रज्ञानाचा वापर गोल्डन डोमसाठी करता येऊ शकतो.

लॉकहीड मार्टिनने त्यांच्या TPY-6 रडार आणि PAC-3 मिसाइल सेगमेंट एन्हान्समेंट यांसारख्या प्रणालींचा वापर प्रस्तावित केला आहे, ज्यांचा यशस्वी वापर युक्रेन आणि गुआम येथे झाला आहे. याशिवाय, THAAD आणि Aegis Ashore यांसारख्या विद्यमान प्रणालींचाही वापर होईल.

कॅनडाचा सहभाग आणि भू-राजकीय परिणाम
ट्रम्प यांनी कॅनडाने या प्रकल्पात सहभागी होण्यास रस दाखवल्याचे सांगितले. कॅनडाचे पंतप्रधान मार्क कार्नी यांच्या कार्यालयाने NORAD आणि गोल्डन डोमसारख्या उपक्रमांद्वारे अमेरिकेशी संरक्षण आणि आर्थिक सहकार्य वाढवण्याच्या चर्चा सुरू असल्याचे म्हटले आहे. रशियाने मात्र या प्रकल्पाचा निषेध केला असून, यामुळे जागतिक अण्वस्त्र संतुलन बिघडेल आणि अवकाशात सैन्यीकरणाला चालना मिळेल, असा इशारा दिला आहे.

स्पेसएक्स आणि हितसंबंधांचा वाद
स्पेसएक्सच्या संभाव्य सहभागावर डेमोक्रॅटिक खासदारांनी आक्षेप घेतला आहे. इलॉन मस्क यांनी ट्रम्प यांच्या निवडणूक प्रचारासाठी २५० दशलक्ष डॉलरपेक्षा जास्त निधी दिला असून, ते ट्रम्प यांचे विशेष सल्लागार आणि ‘डिपार्टमेंट ऑफ गव्हर्नमेंट एफिशियन्सी’चे प्रमुख आहेत. यामुळे हितसंबंधांचा संघर्ष (कॉन्फ्लिक्ट ऑफ इंटरेस्ट) निर्माण होऊ शकतो, अशी चिंता सिनेटर एलिझाबेथ वॉरन आणि खासदार ग्रेग कासर यांच्यासह ४२ खासदारांनी व्यक्त केली आहे. त्यांनी या खरेदी प्रक्रियेची चौकशी करण्याची मागणी केली आहे.

स्पेसएक्सने ‘सबस्क्रिप्शन मॉडेल’चा प्रस्ताव दिला आहे, ज्यामुळे सरकारला तंत्रज्ञानाची मालकी मिळणार नाही, तर त्यासाठी भाडेतत्त्वावर पैसे द्यावे लागतील. यामुळे खरेदी प्रक्रिया जलद होऊ शकते, परंतु सरकारचे नियंत्रण आणि खर्चावर मर्यादा राहणार नाहीत, अशी भीती काही पेंटागॉन अधिकाऱ्यांनी व्यक्त केली आहे. मस्क यांनी रॉयटर्सच्या वृत्ताला खोटे ठरवले आहे, परंतु त्यांनी याबाबत अधिक स्पष्टीकरण दिले नाही.

आव्हाने आणि टीका
काही तज्ज्ञांनी गोल्डन डोमच्या व्यवहार्यतेवर आणि खर्चावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. यापूर्वी रोनाल्ड रेगन यांच्या ‘स्ट्रॅटेजिक डिफेन्स इनिशिएटिव्ह’ (SDI) किंवा ‘स्टार वॉर्स’ प्रकल्पाला तांत्रिक आणि आर्थिक अडचणींमुळे रद्द करावे लागले होते. गोल्डन डोमला अशा अडचणींचा सामना करावा लागू शकतो, विशेषतः अवकाशात शस्त्रास्त्रे तैनात करण्यामुळे आंतरराष्ट्रीय तणाव वाढण्याची शक्यता आहे. याशिवाय, सध्याच्या प्रणाली जसे की अलास्का आणि कॅलिफोर्नियातील रडार आणि ग्राउंड-बेस्ड इंटरसेप्टर्स, तसेच THAAD आणि NASAMS प्रणाली आधीच अमेरिकेचे संरक्षण करत आहेत, त्यामुळे या प्रकल्पाची गरज आहे का, असा प्रश्नही उपस्थित होत आहे.

आर्थिक आणि औद्योगिक प्रभाव
या प्रकल्पामुळे अलास्का, फ्लोरिडा, जॉर्जिया आणि इंडियाना या राज्यांना आर्थिक फायदा होईल, कारण तिथे संरक्षण आणि अवकाश पायाभूत सुविधा आहेत. ट्रम्प यांनी हा प्रकल्प पूर्णपणे अमेरिकेत बनवला जाईल, असे सांगितले आहे. यामुळे स्थानिक उद्योगांना चालना मिळेल, परंतु जागतिक पुरवठा साखळीतील व्यत्यय आणि वाढत्या साहित्याच्या किमतीमुळे कंत्राटदारांना आव्हानेही भेडसावू शकतात.

दरम्यान,  ‘गोल्डन डोम’ हा ट्रम्प प्रशासनाचा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प आहे, जो अमेरिकेच्या संरक्षण धोरणात क्रांती घडवू शकतो. मात्र, त्याच्या तांत्रिक व्यवहार्यता, खर्च आणि हितसंबंधांच्या वादामुळे यावर बारीक नजर ठेवली जाणार आहे. २०२६ पासून प्रारंभिक क्षमता कार्यान्वित होण्याची अपेक्षा असली, तरी पूर्ण प्रणालीसाठी १५-२० वर्षे लागू शकतात, असे तज्ज्ञांचे मत आहे. कॅनडासह आंतरराष्ट्रीय सहकार्य आणि संरक्षण उद्योगातील नवीन तंत्रज्ञान कंपन्यांचा सहभाग या प्रकल्पाला नवी दिशा देऊ शकतो.