Nepal Gen-Z Protest : भारताच्या शेजारील देश नेपाळमध्ये सत्तेच्या भ्रष्टाचाराविरुद्ध तरुणांच्या रक्तरंजित आंदोलनाने राजकीय भूकंप घडवून आणला आहे. सोमवारी सुरू झालेल्या जेन-झेड (जनरेशन झेड) आंदोलनाने मंगळवारी हिंसक रूप धारण केले, ज्यात १९ हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला आणि शेकडो जण जखमी झाले. सोशल मीडियावर बंदी घालण्याच्या निर्णयाने भडकलेल्या या आंदोलनाने पंतप्रधान के.पी. शर्मा ओली यांना राजीनामा द्यावा लागला. आता सत्तेची सूत्रे कोण हाती घेईल, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे. राजकीय तज्ज्ञांच्या मते, राष्ट्रीय स्वतंत्र पक्षाचे (आरएसपी) नेते रवी लामिछाने आणि काठमांडूचे महापौर बलेन्द्र ‘बलेन’ शाह ही दोन नावे आघाडीवर आहेत. सोमवारी सुरू, मंगळवारी हिंसक: आंदोलकांनी सरकारी इमारतींवर हल्ला चढवला सोमवारी इंस्टाग्राम, फेसबुक, यूट्यूब आणि एक्ससह २६ सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर बंदी घालण्याच्या सरकारच्या निर्णयाने तरुणांमध्ये संतापाची लाट उसळली. ही बंदी भ्रष्टाचार आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर हल्ला म्हणून पाहिली गेली. मंगळवारी काठमांडूतील परिस्थिती पूर्णपणे बेकाबू झाली. प्रदर्शनकार्यांनी सुरक्षा दलांवर दगडफेक केली, सरकारी कार्यालयांमध्ये घुसखोरी केली आणि राष्ट्रपती भवनाबाहेर सुरक्षाकर्मींशी झुंज दिली. भक्तपूरमध्ये ओली यांच्या बालकोट येथील निवासस्थानाला आगी लावली गेली, जरी ते त्या वेळी बलवतार येथील सरकारी निवासात होते. उपपंतप्रधान आणि अर्थमंत्री विष्णू पौडेल तसेच नेपाल राष्ट्र बँकेच्या गव्हर्नर बिस्व पौडेल यांच्या घरांवरही हल्ले झाले. संसद भवन आणि नेपाळी काँग्रेसच्या कार्यालयाला आग लावण्यात आली, तर विमानतळ बंद ठेवावा लागला. कर्फ्यू लावण्यात आला असतानाही तरुण रस्त्यांवर उतरले आणि ‘के.पी. चोर, देश छोड’ अशा घोषणा दिल्या. या हिंसेत १९ हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला, ज्यात जवान आणि बेरोजगार तरुणांचा समावेश आहे. पोलिसांनी रबर बुलेट्स आणि प्रत्यक्ष गोळ्या चालवल्याने परिस्थिती आणखी तीव्र झाली. गृहमंत्री रमेश लेखक यांनी सोमवारीच नैतिक जबाबदारी स्वीकारून राजीनामा दिला, तर युवा आणि क्रीडा मंत्री तेजू लाल चौधरी तसेच जलमंत्री प्रदीप यादव यांनाही पायरी खाली उतरावी लागली. ओलींचा राजीनामा: सोशल मीडिया बंदीचा निर्णय ठरला अंतिम शब्द ओली यांनी मंगळवारी दुपारी राजीनामा दिला, जो सोशल मीडिया बंदीच्या एका दिवसानंतर घडला. त्यांच्या सहायक प्रकाश सिलवाल यांनी हे जाहीर केले. ओली हे २०२४ मध्ये पाचव्यांदा पंतप्रधान झाले होते आणि नेपाळ कम्युनिस्ट पार्टी (यूएमएल) चे नेते म्हणून चीनशी जवळीक साधण्यासाठी ओळखले जातात. राजीनाम्यापूर्वी त्यांनी सर्व पक्षीय बैठकी बोलावली होती, पण आंदोलनाच्या दबावामुळे ते रद्द झाले. राष्ट्रपती राम चंद्र पौडेल यांनी राजीनामा स्वीकारला असून, नव्या नेत्याच्या निवडीसाठी चर्चा सुरू झाली आहे. सैन्य प्रमुख जनरल अशोक राज सिग्देल यांनी ओलींना सत्ता सोडण्याचा सल्ला दिला होता. काही माध्यमांनुसार, ओली दुबईला जाण्याच्या तयारीत आहेत, वैद्यकीय उपचारांच्या बहाण्याने. सत्ता कोण हाती घेईल? रवी लामिछाने आणि बलेन शाह आघाडीवर ओलींच्या राजीनाम्यानंतर नेपाळच्या राजकीय वातावरणात अनिश्चितता आहे. कोअलिशन सरकारचे बहुमत गमावले असून, लवकरच निवडणुकीची शक्यता आहे. राजकीय तज्ज्ञांच्या मते, आरएसपीचे २१ खासदारांनी अचानक राजीनामा दिल्याने संसदेत मोठा बदल अपेक्षित आहे. यात दोन नेत्यांची नावे प्रमुख आहेत: रवी लामिछाने: भ्रष्टाचारविरोधी चेहरा आणि युवकांचा लाडका पूर्व गृहमंत्री आणि माजी टीव्ही होस्ट रवी लामिछाने हे ओलींच्या राजीनाम्यानंतरचे प्रमुख दावेदार मानले जात आहेत, मात्र त्यांना तुरुंगातून मुक्त होण्याची गरज आहे. २०२२ मध्ये त्यांनी राष्ट्रीय स्वतंत्र पार्टी (आरएसपी) स्थापन केली, जी भ्रष्टाचाराविरोधी मोहिमेसाठी ओळखली जाते. विद्यार्थी, बेरोजगार युवक आणि शहरी व्यावसायिकांमध्ये त्यांची लोकप्रियता प्रचंड आहे. पारंपरिक नेत्यांप्रमाणे शेर बहादुर देउबा, पुष्प कमल दहल ‘प्रचंड’ आणि ओली यांच्यावर भ्रष्टाचाराचे आरोप आहेत, तर लामिछाने हे ‘नव्या पिढीचे पर्याय’ म्हणून पाहिले जातात. त्यांच्या समर्थकांनी ऑनलाइन विरोधाला रस्त्यांपर्यंत नेले. राजकीय विश्लेषक म्हणतात, जर त्यांना सोडल्यास ते सत्तेसाठी मजबूत दावेदार ठरतील. काही वृत्तांनुसार त्यांची सुट का झाल्याचेही समजते. बलेन्द्र ‘बलेन’ शाह: काठमांडूचे स्वतंत्र महापौर, तरुणांच्या आशेचा किरण काठमांडूचे महापौर बलेन्द्र ‘बलेन’ शाह हेही वेगाने लोकप्रिय होत आहेत. २०२२ मध्ये ते स्वतंत्र उमेदवार म्हणून शहराचे पहिले महापौर झाले. स्ट्रक्चरल इंजिनीअर आणि कलाकार असलेले शाह यांनी जेन-झेड आंदोलनाला पूर्ण समर्थन दिले आहे. त्यांनी हे ‘स्वाभाविक आंदोलन’ म्हटले असून, युवकांना पारंपरिक पक्षांच्या प्रभावापासून दूर राहण्याचा सल्ला दिला. वयाच्या मर्यादेमुळे ते स्वतः सहभागी होऊ शकले नाहीत, पण त्यांची वाढती ओळख दाखवते की नेपाळचे नागरिक आता जुने चेहरे नाकारून नव्या नेत्यांकडे वळत आहेत. सध्या ते मोठे दावेदार नसले तरी, भविष्यातील राजकीय घडामोडींमध्ये त्यांचे नाव घुमेल. राष्ट्रपतींची तरुण नेत्यांसोबत चर्चा, भारताची भारतीयांना सावधगिरी – राष्ट्रपती पौडेल यांनी जेन-झेड नेत्यांसोबत चर्चेसाठी आमंत्रण दिले असून, शांततेची अपील केली आहे. सैन्यानेही संयम बाळगण्याचे आवाहन केले. भारताने आपल्या नागरिकांना नेपाळात प्रवास टाळण्याचा आणि सावध राहण्याचा सल्ला दिला आहे. नेपाळची ही राजकीय संकटे लवकरच राष्ट्रीय सरकार किंवा नव्या निवडणुकांकडे नेतील, असे तज्ज्ञ सांगतात. तरुणांच्या या आंदोलनाने नेपाळच्या राजकारणात नव्या वळणाची सुरुवात झाली आहे.
