Navi Pillay : नवनेथम नवी पिल्लई यांना २०२६ चा नोबेल शांतता पुरस्कार जाहीर झाला आहे. भारतीय वंशाच्या नवी पिल्लई यांनी संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवाधिकार प्रमुख म्हणून काम केले आहे. त्या आंतरराष्ट्रीय न्यायालयाच्या न्यायाधीशही राहिल्या आहेत. शांतता आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्याला प्रोत्साहन देण्यासाठी केलेल्या कामाची दखल घेत त्यांना हा पुरस्कार देण्यात आला आहे.

नवी पिल्लई यांचे भारताशी ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक नाते आहे. त्या भारतीय वंशाच्या दक्षिण आफ्रिकन नागरिक आहेत. त्यांचे आजोबा १८९०च्या दशकात ब्रिटिश राजवटीच्या काळात भारतातून बंधुआ मजूर (Bonded Labour) म्हणून दक्षिण आफ्रिकेत गेले होते. तेथे त्यांनी ऊसाच्या शेतात काम केले.

डरबनमध्ये तमिळ कुटुंबात जन्म –

नवनेथम नवी पिल्लई यांचा जन्म दक्षिण आफ्रिकेतील डरबन येथे एका स्थलांतरित तमिळ हिंदू कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील नारायणसामी बसचालक होते, तर आई शांतमा नायडू यांनी त्यांचे संगोपन केले. घरातील पारंपरिक संस्कारांनी त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला मजबूत आधार दिला.

रंगभेदाच्या कठीण काळातही पिल्लई यांनी शिक्षण आणि कायद्याच्या क्षेत्रात आपली वेगळी ओळख निर्माण केली. दक्षिण आफ्रिकेत वकिली करणाऱ्या भारतीय वंशाच्या पहिल्या महिलांपैकी त्या एक ठरल्या. पुढे त्यांनी मानवाधिकार आणि न्यायासाठी मोठे काम केले.

रंगभेदापासून आंतरराष्ट्रीय न्यायव्यवस्थेपर्यंत –

नवी पिल्लई यांचा जीवनप्रवास दक्षिण आफ्रिकेतील रंगभेदाच्या काळातील भारतीय वंशाच्या लोकांच्या संघर्षाशी जोडलेला आहे. न्याय, समानता आणि मानवाधिकारांसाठी त्यांनी दीर्घकाळ काम केले. आंतरराष्ट्रीय पातळीवरही त्यांनी मानवाधिकारांचे संरक्षण आणि कायद्याचे राज्य मजबूत करण्यासाठी प्रयत्न केले.

नोबेल समितीच्या मते, पिल्लई यांचे काम जग अधिक शांततापूर्ण बनवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या लोकांसाठी आशेचा संदेश आहे. जगभर युद्ध आणि संघर्ष वाढत असताना आंतरराष्ट्रीय कायद्याचा आदर करून वाद शांततेने सोडवणे किती महत्त्वाचे आहे, हे या पुरस्कारातून अधोरेखित होते.

यंदाच्या नोबेल शांतता पुरस्कारासाठी एकूण २८७ उमेदवारांची नावे आली होती. त्यापैकी एक चतुर्थांशपेक्षा थोडी अधिक नावे संस्थांची होती. राष्ट्राध्यक्ष, राष्ट्रीय पातळीवरील राजकीय नेते, विद्यापीठातील प्राध्यापक, परराष्ट्र धोरण संस्थांचे प्रमुख, यापूर्वीचे नोबेल विजेते आणि नोबेल समितीचे सदस्य अशा निवडक व्यक्ती व संस्थांना शांतता पुरस्कारासाठी उमेदवारी सुचवण्याचा अधिकार असतो.

नोबेल शांतता पुरस्कार कधीपासून?

नोबेल शांतता पुरस्काराची सुरुवात १९०१ मध्ये झाली. आतापर्यंत हा पुरस्कार ११२ व्यक्ती आणि २८ संस्थांना देण्यात आला आहे. रेड क्रॉसला हा पुरस्कार तीन वेळा, तर संयुक्त राष्ट्रांच्या शरणार्थी संस्थेला दोन वेळा मिळाला आहे.

मात्र, १९ वेळा हा पुरस्कार देण्यात आलेला नाही. यातील अनेक वर्षे दोन्ही महायुद्धांच्या काळातील आहेत. १९४८ मध्ये महात्मा गांधी यांच्या हत्येनंतरही शांतता पुरस्कार देण्यात आला नव्हता. गांधीजींना १२ वेळा या पुरस्कारासाठी नामांकन मिळाले होते. मात्र, त्यांना नोबेल शांतता पुरस्कार मिळाला नाही.

यंदाच्या पुरस्कारासोबत १.२ कोटी स्वीडिश क्रोना (अंदाजे ₹११.६६ कोटी) इतकी रक्कम दिली जाणार आहे. ही रक्कम सुमारे १२ लाख अमेरिकी डॉलर इतकी आहे.

२०२६ चा नोबेल शांतता पुरस्कार १० डिसेंबर २०२६ रोजी नॉर्वेची राजधानी ओस्लो येथे प्रदान केला जाणार आहे. नोबेल पुरस्कार सोहळा दरवर्षी अल्फ्रेड नोबेल यांच्या पुण्यतिथीदिनी, म्हणजेच १० डिसेंबरला आयोजित केला जातो.