Nagpur Violence: महाराष्ट्रातील खुलदाबाद येथे असलेली मुघल सम्राट औरंगजेबाची कबर पुन्हा एकदा राजकीय आणि वैचारिक संघर्षाचा विषय बनली आहे. बजरंग दल आणि विश्व हिंदू परिषद (VHP) सारख्या हिंदू राष्ट्रवादी गटांनी भडकावलेला वाद, औरंगजेब हा अत्याचारी आणि हिंदूंवर अत्याचार करणारा जुलमी होता असा युक्तिवाद करून थडगे पाडण्याच्या मागणीभोवती फिरतो. 1689 मध्ये छत्रपती संभाजी महाराजांनाही मारले. खुद्द महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी औरंगजेबाच्या कोणत्याही गौरवाच्या विरोधात कठोर भूमिका घेतल्याने या चर्चेला आणखी उधाण आले आहे.

छत्रपती संभाजी महाराजांच्या औरंगजेबाविरुद्धच्या शौर्याचे चित्रण असलेला ‘छावा’ चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर या वादाला आणखीनच उधाण आले आहे. चित्रपटाने प्रेक्षकांवर, विशेषत: महाराष्ट्रातील लोकांवर खोलवर परिणाम केला आणि मुघल शासकाच्या विरोधाला उत्तेजन दिले.

वाढत्या मागण्या आणि हिंदू गटांच्या वाढत्या राजकीय विधानांमुळे, औरंगजेबाच्या कबरीचे भवितव्य आता महाराष्ट्राच्या सामाजिक-राजकीय परिदृश्यात एक मोठा वादाचा विषय बनला आहे.

छावाने औरंगजेब वादाला पुन्हा जिवंत कसे केले?

‘छावा’ या चित्रपटाने औरंगजेबावरील चर्चेला उधाण आणण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. या चित्रपटात संभाजी महाराजांचा औरंगजेबाविरुद्धचा वीर संघर्ष, हिंदू संस्कृतीचे रक्षण करण्यासाठीचे त्यांचे अतूट समर्पण आणि मुघल सम्राटाच्या हातून त्यांची क्रूर हत्या यांचे चित्रण आहे.

त्यांच्या भावनिक कथेने प्रेक्षकांमध्ये मराठा अभिमानाची भावना निर्माण केली आहे, विशेषत: महाराष्ट्रात, जिथे संभाजी महाराज कधीही शरण न जाणारा योद्धा म्हणून आदरणीय आहेत.

औरंगजेबाची क्रूरता आणि संभाजी महाराजांचे बळजबरीने धर्मांतर करण्याचा प्रयत्न दाखवणारे दृश्याने अनेक प्रेक्षक संतापले आहे. परिणामी, हिंदू राष्ट्रवादी गटांनी औरंगजेबाची कबर पाडण्याची मागणी पुन्हा केली.

महाराष्ट्रातील सामाजिक-राजकीय तणाव –

राज्याच्या महान वीरांपैकी एकाची निर्घृणपणे हत्या करणाऱ्या राज्यकर्त्याची समाधी महाराष्ट्र सरकारने जतन करू नये असा युक्तिवाद करत अनेक गटांनी आंदोलने तीव्र केली आहेत.

कोल्हापुरातील बजरंग दलाच्या कार्यकर्त्यांनी नुकतेच एक निदर्शने केले ज्यात औरंगजेबाच्या समाधीची प्रतिकात्मक प्रतिकृती हातोड्याने तोडण्यात आली. आंदोलकांनी स्थानिक अधिकाऱ्यांना निवेदन देऊन ऐतिहासिक वास्तू हटविण्याची मागणी केली.

हिंदू गटांचा असा युक्तिवाद आहे की औरंगजेब हा भारतीय इतिहासातील सर्वात जुलमी शासकांपैकी एक होता, जो मंदिरांचा विध्वंस, सक्तीचे धर्मांतर आणि मराठा योद्ध्यांच्या हत्येला जबाबदार होता. त्यांची कबर जतन करणे हा महाराष्ट्राच्या समृद्ध इतिहासाचा आणि मराठ्यांच्या बलिदानाचा अपमान आहे, असे त्यांचे मत आहे.

अलीकडे काही मंडळी औरंगजेबाच्या थडग्याला भेट देऊन त्याचा गौरव करत असल्याने अनेक लोकांमध्ये नाराजी वाढली आहे. राज्याने त्याच्या स्मशानभूमीचे संरक्षण का करावे, असा प्रश्न त्यांना पडू लागला आहे.

“जर औरंगजेबाची प्रतिकात्मक कबर आपण सहन करू शकत नाही, तर खरी कबर महाराष्ट्रात का राहू द्यायची? सरकारने ती तात्काळ हटवावी.” अशाच प्रकारच्या मागण्या औरंगाबाद (आताचे छत्रपती संभाजीनगर), पुणे आणि नाशिक येथेही करण्यात आल्या आहेत.

औरंगजेबाचा मृत्यू कधी झाला?

3 मार्च 1707 रोजी महाराष्ट्रातील अहमदनगरजवळील भिंगार येथे वयाच्या 88 व्या वर्षी औरंगजेबाचा मृत्यू झाला. त्याच्या पूर्वजांच्या विपरीत, त्याने नंतरची बहुतेक वर्षे मराठ्यांशी लढण्यात घालवली, त्यांच्या वाढत्या शक्तीला चिरडण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला. प्रदीर्घ युद्धामुळे मुघल खजिना संपुष्टात आला आणि साम्राज्य कमकुवत झाले.

मृत्यूपूर्वी औरंगजेबाने सुफी संत शेख जैनुद्दीन यांच्या दर्गाजवळ, खुल्दाबाद, महाराष्ट्र येथे दफन करण्याची इच्छा व्यक्त केली, ज्यांना तो नेहमी आपला मार्गदर्शक मानत असे. अकबर आणि हुमायूनच्या भव्य थडग्यांउलट, औरंगजेबाची कबर त्याच्या स्वतःच्या सूचनेनुसार अगदी साधी ठेवली गेली. तथापि, शतकांनंतर, त्यांची कबर हा एक मोठा राजकीय मुद्दा बनला आहे.

राजकीय पक्षांची प्रतिक्रिया काय ?

या वादामुळे महाराष्ट्रातील राजकीय पक्षांमध्ये फूट पडली आहे. औरंगजेबाची कबर हटवण्याच्या मागणीला भाजप आणि शिवसेना (शिंदे गट) यांनी पाठिंबा दिला आहे, तर काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसने याला महागाई, बेरोजगारी आणि शासन यासारख्या खऱ्या मुद्द्यांपासून राजकीय विपर्यास म्हणून विरोध केला आहे.

शिवसेना यूबीटीचे संजय राऊत म्हणाले, “शिवाजी महाराज आणि संभाजी महाराजांनी औरंगजेबाचा पराभव केला होता. त्यांची समाधी हे त्याच्या यशाचे नाही तर अपयशाचे प्रतीक आहे. जनतेच्या खऱ्या चिंतेकडे लक्ष देण्याऐवजी भाजप राजकीय फायदा घेण्यासाठी या मुद्द्याचा वापर करत आहे. सरकारने त्यांना कारवाई करण्यापासून रोखले असेल, तर विरोध निदर्शने करम्याची गरज काय आहे. पंतप्रधान किंवा मुख्यमंत्री नोटीस जारी करून ती समाधी हटवू शकतात. ही नाटके बंद केली पाहिजे. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या मृत्यूनंतर औरंगजेबाने पुढील 25 वर्षे लढा दिला, पण मराठ्यांना पराभूत करू शकला नाही ही समाधी त्याच्या अपयशाचे प्रतीक आहे.

दरम्यान, मुख्यमंत्री फडणवीस म्हणाले की, “महाराष्ट्राने कोणाचा गौरव केला तर तो औरंगजेब नव्हे तर छत्रपती शिवाजी महाराज असतील. आम्हाला हिंदूंवर अत्याचार करणाऱ्या आणि आमच्या लाडक्या छत्रपती संभाजी महाराजांची हत्या करणाऱ्या राज्यकर्त्याच्या समाधीची गरज नाही. जर कोणी औरंगजेबाचा गौरव करण्याचा प्रयत्न केला तर आम्ही अशा प्रयत्नांना तत्काळ चिरडून टाकू.”

ज्या राज्यकर्त्याने एवढा त्रास दिला त्याची समाधी सांभाळण्याची जबाबदारी सरकारने का घ्यावी, असा सवालही त्यांनी केला. त्यांच्या या वक्तव्याकडे ‘छावा’ आणि सध्या सुरू असलेल्या आंदोलनांमुळे वाढत्या हिंदू राष्ट्रवादी भावनांवर थेट प्रतिक्रिया म्हणून पाहिले जात आहे.

भाजप नेते राम कदम यांनी या मागणीचे समर्थन करताना म्हटले की, “औरंगजेब हा क्रूर शासक होता. त्याच्या कबरीला महाराष्ट्रात जागा नाही. ज्यांना त्याचा गौरव करायचा आहे त्यांनी दोनदा विचार करावा. त्याला हटवण्याची मागणी रास्त आहे.”

दरम्यान, वाढत्या निषेध आणि राजकीय वक्तव्यांमुळे महाराष्ट्र पोलिसांनी औरंगजेबाच्या थडग्यावर सुरक्षा वाढवली आहे. अधिकाऱ्यांनी मेटल बॅरिकेड्स उभारले आहेत, वाहनांच्या हालचालींवर मर्यादा आणल्या आहेत आणि तोडफोड किंवा हिंसाचार रोखण्यासाठी अतिरिक्त कर्मचारी तैनात केले आहेत.

औरंगजेबाविरुद्ध यापूर्वी आंदोलने झाली आहेत का?

औरंगजेबाच्या काळात त्याच्या धोरणांविरुद्ध, विशेषत: त्याच्या धार्मिक असहिष्णुतेमुळे आणि जझिया करासारख्या कठोर नियमांमुळे, अनेक बंड आणि आंदोलने झाली होती. ही आंदोलने प्रामुख्याने त्याच्या समकालीन विरोधकांकडून होती, जसे की:

– मराठे: छत्रपती शिवाजी महाराज आणि नंतर संभाजी महाराज यांनी औरंगजेबाच्या वर्चस्वाविरुद्ध सशस्त्र लढा दिला. मराठ्यांनी स्वराज्यासाठी औरंगजेबाच्या सत्तेला सतत आव्हान दिले.

– शिख: गुरू तेग बहादूर आणि नंतर गुरू गोबिंद सिंह यांनी औरंगजेबाच्या धार्मिक दडपशाहीविरुद्ध संघर्ष केला. औरंगजेबाने गुरू तेग बहादूर यांना १६७५ मध्ये फाशी दिली, ज्यामुळे शिख समुदायात तीव्र संताप निर्माण झाला.

– जाट आणि राजपूत: उत्तर भारतातील जाट आणि राजपूत जमातींनीही औरंगजेबाच्या करप्रणाली आणि सत्तावादाविरुद्ध अनेकदा बंड पुकारले. उदाहरणार्थ, मथुरा परिसरातील जाटांनी आणि राजस्थानातील राजपूतांनी त्याच्या सैन्याला कडाडून विरोध केला.

– सतनामी बंड: १६७२ मध्ये सतनामी संप्रदायाने औरंगजेबाच्या अन्यायी धोरणांविरुद्ध सशस्त्र आंदोलन केले, जे क्रूरपणे दडपले गेले.

या आंदोलनांचे स्वरूप मुख्यत: सशस्त्र बंडाचे होते, कारण त्या काळात शांततापूर्ण निदर्शने करण्याची पद्धत प्रचलित नव्हती. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतरही त्याच्या क्रूर कारकीर्दीमुळे त्याच्याविरुद्धचा रोष इतिहासात कायम राहिला आहे. आधुनिक काळातही, काही समुदाय आणि इतिहासकार त्याच्या कृत्यांबद्दल टीका करतात, परंतु ऐतिहासिक आंदोलने ही त्याच्या जिवंतपणीच घडलेली प्रमुख उदाहरणे आहेत.