MiG-21’s last flight।  भारतीय हवाई दलाचे मिग-२१, देशातील पहिले सुपरसॉनिक लढाऊ विमान, शुक्रवारी (२६ सप्टेंबर २०२५) शेवटचे आकाशात उडेल. १९६० च्या दशकात त्याची ओळख झाल्याने हवाई दलासाठी जेट युगाची सुरुवात झाली. ६२ वर्षांच्या सेवेनंतर ते निवृत्त होत आहे. परंतु सर्वात भावनिक निरोप त्याच्या वैमानिकांसाठी असेल, ज्यांनी दशके ते उडवले. हे विमान युद्धांमध्ये शौर्याचे उदाहरण बनले.

 चंदीगडमध्ये सहा माजी प्रमुख उपस्थित राहणार  MiG-21’s last flight। 

चंदीगड हवाई दल स्थानकावरील समारंभात टिपनीस यांच्यासह सहा माजी हवाई दल प्रमुख उपस्थित राहणार आहेत. यामध्ये एस. कृष्णस्वामी, एसपी त्यागी, पीव्ही नायक, बीएस धनोआ आणि आरकेएस भदौरिया यांचा समावेश आहे. ६० वर्षांपूर्वी येथेच मिग-२१ ने पदार्पण केले होते.

पँथर्स म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या क्रमांक २३ स्क्वॉड्रनच्या शेवटच्या मिग-२१ विमानाला निरोप देण्यात येणार आहे. हवाई दल प्रमुख एअर चीफ मार्शल एपी सिंग यांनी १८-१९ ऑगस्ट रोजी नल एअर बेसवरून एकट्याने उड्डाण केले, हा एक भावनिक क्षण होता.

वैमानिकांची सुरुवातीची आव्हाने MiG-21’s last flight।
माजी हवाई दल प्रमुख एअर चीफ मार्शल ए.वाय. टिपनिस (निवृत्त) यांनी एका पॉडकास्टमध्ये मिग-२१ च्या सुरुवातीच्या प्रक्षेपणादरम्यान आलेल्या आव्हानांची आठवण करून दिली. ते १९६० मध्ये लढाऊ पायलट बनले आणि लवकरच मिग-२१ स्क्वॉड्रनमध्ये सामील झाले. १९७७ मध्ये ते क्रमांक २३ स्क्वॉड्रनचे कमांडिंग ऑफिसर झाले.

टिपनिस म्हणाले की, जेव्हा मिग-२१ आले तेव्हा पहिले मॉडेल टाइप-७४ होते. कोणतेही प्रशिक्षणार्थी विमान नव्हते. त्यांना स्वतः मिग-२१ वर पहिले एकटे उड्डाण करावे लागले. अडचण अशी होती की त्याठिकाणी ट्रेनर किंवा सिम्युलेटर नव्हते. कॉकपिटमधील सर्व काही रशियन भाषेत लिहिलेले होते, इंग्रजीमध्ये काहीही नव्हते.

वेगाचे एकक देखील बदलले होते. पूर्वी ते नॉट्समध्ये मोजले जात होते, आता ते ताशी किलोमीटरमध्ये मोजले जात होते. टिपनीस म्हणाले की आम्हाला गाठी वापरण्याची सवय होती, म्हणून आम्ही आमच्या पहिल्या एकट्या उड्डाणात हरवून जायचो. आम्ही परत येईपर्यंत ते कसे हाताळायचे ते आम्हाला समजेल. त्यांनी सांगितले की आम्ही मिग-२१ मध्ये स्पेससूट घालून उड्डाण केले. युरी गागारिन यांनी अंतराळात असाच सूट घातला होता. मान एका बाजूला वळवता येत नव्हती.

फ्लाइंग कॉफिन नाही, युद्धाचा शूरवीर
अनेक अपघातांमुळे, काही लोक त्याला फ्लाइंग कॉफिन म्हणतात. मात्र, एका माजी पायलटने नाव न सांगण्याच्या अटीवर सांगितले की असे शब्द वापरणे अयोग्य आहे. यामुळे वैमानिकांच्या कुटुंबियांचे मनोधैर्य खचते. टिपनीस यांनी स्पष्ट केले की मिग-२१ ने १९६५ आणि १९७१ च्या युद्धांमध्ये भाग घेतला होता. टिपनीस यांनी १९९९ च्या कारगिल युद्धात ऑपरेशन सफेद सागरचे नेतृत्व केले होते. २०१९ च्या बालाकोट स्ट्राइकमध्येही ते सहभागी होते. एका माजी पायलटने सांगितले की हे विमान उंचावरील उड्डाणासाठी डिझाइन केले होते, परंतु आम्ही ते हल्ल्यांसाठी वापरले. रात्री कमी उंचीवर उड्डाण करणे ही एक मोठी कामगिरी होती.

एअर कमोडोर नितीन साठे (निवृत्त) म्हणाले की, मिग-२१ हे गेल्या ६० वर्षांपासून हवाई दलाचा कणा आहे. युद्ध आणि शांततेतील एक विश्वासू साथीदार, वैमानिकांसाठी एक चाचणी केंद्र. क्रमांक २३ स्क्वॉड्रनचे कमांडिंग ऑफिसर ग्रुप कॅप्टन नंदा राजेंद्र म्हणाले की, मिग-२१ हे १९६५ आणि १९७१ च्या युद्धांमध्ये सर्वात प्रगत लढाऊ विमान होते. ते ऑपरेशन सिंदूरसाठी देखील सज्ज होते. माजी प्रमुख पी.सी. लाल म्हणाले होते की, मिग-२१ ने हवाई दलाला पूर्वी कधीही नसलेले पंख दिले. शुक्रवारी, ही विमाने इतिहास घेऊन उड्डाण करतील. वैमानिकांच्या कहाण्या कायम जिवंत राहतील.