Impact of AI : भारतात तंत्रज्ञान आणि ग्राहक अनुभव (CX) क्षेत्रात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) वेगाने बदल घडवत आहे. नीति आयोगाच्या ताज्या अहवालानुसार, जर योग्य पावले उचलली गेली नाहीत, तर 2031 पर्यंत क्वालिटी अॅश्युरन्स इंजिनीअर आणि सपोर्ट एजंट यांसारख्या सामान्य नोकऱ्या पूर्णपणे संपुष्टात येऊ शकतात. पण याच अहवालात एक सकारात्मक बाबही समोर आली आहे – पुढील पाच वर्षांत AI मुळे 40 लाख नव्या नोकऱ्या निर्माण होण्याची शक्यता आहे. या बातमीत आपण नीति आयोगाच्या ‘रोडमैप फॉर जॉब क्रिएशन इन द AI इकोनॉमी’ या अहवालावर सविस्तर विश्लेषण करू… AI मुळे नोकऱ्यांवर काय धोका आहे? नीति आयोगाच्या अहवालातून स्पष्ट होते की, AI च्या वाढत्या वापरामुळे काही पारंपरिक नोकऱ्या धोक्यात येऊ शकतात. यामध्ये प्रामुख्याने क्वालिटी अॅश्युरन्स इंजिनीअर (Quality Assurance Engineer) आणि सपोर्ट एजंट (Support Agent) यांचा समावेश आहे. क्वालिटी अॅश्युरन्स इंजिनीअर: हे असे तज्ञ असतात जे सॉफ्टवेअर किंवा उत्पादनाची गुणवत्ता तपासतात, त्यात काही त्रुटी (bugs) आहेत का, हे पाहतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोबाइल अॅपची चाचणी करून ते त्यातील त्रुटी शोधतात. AI आता ही कामे स्वयंचलितपणे (automatically) करू शकते, त्यामुळे या नोकऱ्या कमी होण्याची शक्यता आहे. सपोर्ट एजंट: हे ग्राहकांच्या तक्रारी किंवा प्रश्न सोडवण्यासाठी फोन किंवा चॅटद्वारे मदत करतात. उदाहरणार्थ, बँकेच्या ग्राहक सेवा केंद्रातून तुम्हाला माहिती देणारे कर्मचारी. AI चॅटबॉट्स आणि व्हॉइस असिस्टंट्स आता ही कामे हाताळू शकतात, त्यामुळे या नोकऱ्याही धोक्यात आहेत. या नोकऱ्या कमी होण्याचे कारण म्हणजे AI ची स्वयंचलन (Automation) क्षमता. स्वयंचलन म्हणजे माणसाने करायची कामे यंत्र किंवा सॉफ्टवेअरद्वारे आपोआप करणे. यामुळे काम जलद आणि स्वस्त होते, पण त्याचवेळी माणसांच्या नोकऱ्या कमी होतात. नव्या संधी आणि आव्हाने – अहवालात नोकऱ्या कमी होण्याचा धोका सांगितला असला, तरी AI मुळे नव्या संधीही निर्माण होत आहेत. एथिकल AI स्पेशलिस्ट, AI ट्रेनर, सेंटिमेंट अॅनालिस्ट आणि AI डेव्हऑप्स इंजिनीअर यांसारख्या नव्या नोकऱ्या उदयास येत आहेत. या नोकऱ्यांचे स्वरूप समजून घेऊया: एथिकल AI स्पेशलिस्ट: हे तज्ञ AI सिस्टीम्स नीतिमत्तेच्या (ethics) दृष्टिकोनातून योग्यरित्या काम करतात का, हे तपासतात. उदाहरणार्थ, एखादे AI चेहरा ओळखण्यात भेदभाव करते का, हे पाहणे. नीतिमत्ता म्हणजे काय योग्य आणि काय अयोग्य याचे नियम. AI ट्रेनर: हे AI ला डेटा देऊन त्याला शिकवतात. उदाहरणार्थ, AI ला मराठी भाषा समजावी यासाठी त्याला मराठी वाक्यांचा डेटा देणे. सेंटिमेंट अॅनालिस्ट: हे सोशल मीडियावर लोकांच्या भावना (उदा., आनंदी, नाराज) समजून त्यांचा विश्लेषण करतात. सेंटिमेंट म्हणजे भावना किंवा मनातील विचार. AI डेव्हऑप्स इंजिनीअर: हे AI सिस्टीम्स विकसित करणे आणि त्यांची देखभाल करतात. डेव्हऑप्स म्हणजे डेव्हलपमेंट (विकास) आणि ऑपरेशन्स (संचालन) यांचा समन्वय. या नव्या नोकऱ्यांसाठी नवीन कौशल्ये (skills) शिकावी लागतील. याला री-स्किलिंग (Re-skilling) म्हणतात, म्हणजे नवीन कौशल्ये शिकणे, आणि अप-स्किलिंग (Up-skilling), म्हणजे विद्यमान कौशल्ये अधिक प्रगत करणे. नीति आयोगाची रणनीती: नेशनल AI टॅलेंट मिशन नोकऱ्या वाचवण्यासाठी आणि नव्या संधी निर्माण करण्यासाठी नीति आयोगाने नेशनल AI टॅलेंट मिशन सुरू करण्याचा प्रस्ताव ठेवला आहे. याचे तीन मुख्य उद्दिष्ट आहेत: AI शिक्षण सर्वत्र उपलब्ध करणे: शाळा, महाविद्यालये आणि व्यावसायिक प्रशिक्षणात AI ची मूलभूत माहिती (AI Literacy) शिकवली जावी. यामुळे विद्यार्थी लहानपणापासूनच AI च्या जगासाठी तयार होतील. प्रोफेशनल्सना तयार करणे: सध्या तंत्रज्ञान आणि CX क्षेत्रात काम करणाऱ्या 90 लाखांहून अधिक कर्मचाऱ्यांना AI शी संबंधित उच्च-मूल्याच्या (high-value) नोकऱ्यांसाठी प्रशिक्षित करणे. भारताला जागतिक AI केंद्र बनवणे: भारतात देशी आणि विदेशी AI तज्ञांना आकर्षित करून देशाला जागतिक AI टॅलेंट हब बनवणे. या मिशनसाठी सरकार, उद्योग आणि शैक्षणिक संस्थांनी एकत्र काम करावे, अशी शिफारस आहे. यामुळे कम्प्यूट इन्फ्रास्ट्रक्चर (संगणक प्रणाली) आणि डेटाची उपलब्धता वाढेल, ज्याचा फायदा भविष्यातील संशोधकांना होईल. भारताची ताकद आणि आव्हाने नीति आयोगाचे सीईओ बीव्हीआर सुब्रह्मण्यम यांनी सांगितले की, भारताकडे जगातील सर्वात मोठा युवा डिजिटल टॅलेंट पूल आहे. भारतात 90 लाखांहून अधिक तंत्रज्ञान आणि CX प्रोफेशनल्स आहेत. पण या संधीचा फायदा घेण्यासाठी तेजी, दृष्टी (व्हिजन) आणि समन्वय (coordination) आवश्यक आहे.
