Sugar Industry : जानेवारीपासून अनेक खाद्यपदार्थांच्या किंमतीत मोठी वाढ झाली आहे. मात्र सध्या साखरेत दररोज होणारी भाववाढ ही सर्वांचे लक्ष वेधून घेत आहे. दिवसाला भाव बदलत आहेत. आठ दिवसांपूर्वी 45- 50 रुपये किलो असणारी साखर आज किरकोळ बाजारात 75 – 80 रुपये किलोने विकली जात आहे. दरम्यान, साखरेचे उत्पादन, गाळप कुठे जास्त होते याचा घेतलेला आढावा.

भारताच्या साखर उद्योगात महाराष्ट्राचे महत्त्व पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले आहे. २०२५-२६ या मार्केटिंग वर्षासाठी उत्तर प्रदेश देशातील सर्वाधिक साखर उत्पादन करणारे राज्य ठरले असले, तरी एकूण ऊस गाळपाच्या बाबतीत महाराष्ट्र आघाडीवर आहे. मॉन्सून, ऊस उत्पादन आणि साखरेचा रिकव्हरी रेट यानुसार दोन्ही राज्यांमध्ये दरवर्षी क्रमवारीत बदल होत असतो.

केंद्र सरकारने नुकतीच १० लाख टन कच्च्या साखरेच्या शुल्कमुक्त आयातीला मंजुरी दिली आहे. २०१६-१७ च्या साखर हंगामानंतर प्रथमच देशाने साखरेचा साठा वाढवण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय बाजाराकडे वळण्याचा निर्णय घेतला आहे. भारत हा जगातील सर्वात मोठा साखर ग्राहक आणि प्रमुख उत्पादक देश आहे. साखर उद्योगावर लाखो ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांची उपजीविका अवलंबून आहे. मात्र, ऊस उत्पादनात ब्राझील जगात आघाडीवर आहे.

उत्तर प्रदेश साखर उत्पादनात पुढे –

उपभोक्ता व्यवहार, अन्न व सार्वजनिक वितरण मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, २०२५-२६ मध्ये उत्तर प्रदेश साखर उत्पादनात देशात पहिल्या क्रमांकावर आहे. गंगेच्या मैदानी भागातील सुपीक जमीन, सिंचन सुविधा आणि Co-0238 सारख्या अधिक उत्पादन देणाऱ्या ऊस वाणांमुळे यूपीला फायदा झाला आहे. मागील हंगामात राज्याचा साखर रिकव्हरी रेट १०.२ टक्के होता.

एप्रिल २०२६ पर्यंत उत्तर प्रदेशातील १२१ सुरू असलेल्या साखर कारखान्यांनी सुमारे ८७.४५ दशलक्ष मेट्रिक टन (MMT) ऊस गाळला. यातून १०.२ टक्के रिकव्हरीसह ८.९२ MMT साखरेचे उत्पादन झाले. बलरामपूर चिनी मिल्स लिमिटेडच्या राज्यात १० आधुनिक प्रकल्पांसह एकात्मिक साखर उत्पादनात मोठा वाटा आहे. इथेनॉल मिश्रण कार्यक्रमातही यूपीचे योगदान महत्त्वाचे आहे.

महाराष्ट्राचा गाळपात दबदबा –

महाराष्ट्रात साखर उद्योगाला सहकारी साखर कारखान्यांची मजबूत परंपरा लाभली आहे. ऊस गाळपाच्या एकूण प्रमाणात राज्य अनेकदा देशात आघाडीवर राहते.

२०२५-२६ हंगामात महाराष्ट्रातील २१० साखर कारखान्यांनी १०४.५६ MMT ऊस गाळला असून, सुमारे ९.९२ MMT साखरेचे उत्पादन झाले. राज्याचा रिकव्हरी रेट ९.४९ टक्के राहिला. श्री रेणुका शुगर्स ही प्रसिद्ध साखर रिफायनरींपैकी एक आहे.

देशातील प्रमुख ऊस उत्पादक राज्ये –

१. उत्तर प्रदेश – मोठे क्षेत्रफळ, सुपीक गाळाची जमीन आणि सिंचन सुविधा.
२. महाराष्ट्र – मजबूत सहकारी साखर कारखाने आणि साखरेची चांगली रिकव्हरी.
३. कर्नाटक – बेळगाव व बागलकोट भागातील अनुकूल हवामान.
४. तमिळनाडू – हेक्टरी अधिक उत्पादन आणि सूक्ष्म सिंचनाचा वापर.
५. गुजरात – प्रभावी सहकारी व्यवस्थापन आणि तटीय लॉजिस्टिक्स.

साखरेचे कोणते प्रकार तयार होतात?

पांढरी क्रिस्टल साखर : घरगुती वापर आणि खाद्य उद्योगात सर्वाधिक वापरली जाते.

कच्ची साखर : कमी रिफाइन केलेली तपकिरी रंगाची साखर असून पुढील प्रक्रियेसाठी वापरली जाते.

रिफाइंड साखर : अधिक प्रक्रियेद्वारे अशुद्धी काढून तयार केली जाते. कन्फेक्शनरी आणि औषधनिर्मिती क्षेत्रात तिचा वापर होतो.

गूळ व खांडसरी : कमी रिफाइन केलेली उत्पादने असून प्रामुख्याने MSME क्षेत्रात तयार केली जातात.

लिक्विड शुगर : पेय उद्योगात एकसमान मिश्रणासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते.