Leopard-Human Conflict – पुणे जिल्ह्याचा ग्रामीण भाग गेल्या २५ वर्षांपासून बिबट्याच्या दहशतीखाली वावरत आहे. १९९९ मध्ये जुन्नरमध्ये पहिला हल्ला नोंदवला गेल्यापासून ही मालिका सुरूच असून, उसाच्या शेतात निर्माण झालेला बिबट्याचा अधिवास ही एक मोठी समस्या बनली आहे. प्रशासनाने आता एनडीआरएफच्या धर्तीवर इमर्जन्सी रॅपिड युनिट स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला असून, यात शार्प शूटर, ॲनिमल ट्रॅकर आणि ड्रोन तज्ज्ञांचा समावेश असेल. उपवनसंरक्षक प्रशांत खाडे यांच्या नेतृत्वाखाली ही आधुनिक पथके सज्ज झाली आहेत. जागतिक स्तरावर मानव-प्राणी संघर्ष कमी करण्यासाठी विविध तंत्रज्ञान वापरले जाते. श्रीलंकेत सॅटेलाइट कॉलरद्वारे बिबट्या जवळ आल्यावर मोबाइलवर अलर्ट दिला जातो, तर दक्षिण आफ्रिकेत ‘फॉक्स लाईट्स’मुळे बिबट्याचे हल्ले ७० टक्क्यांनी कमी झाले आहेत. रशिया आणि कॅनडात वन्यप्राण्यांसाठी ‘ग्रीन कॉरिडॉर’ बांधले जातात. भारतातही मुंबईतील ‘लिव्हिंग विथ लेपर्ड्स’ मॉडेलप्रमाणे जुन्नरमध्ये ठोस धोरणाची गरज आहे. बिबट्यांची संख्या मर्यादित करण्यासाठी निर्बीजीकरण, जंगलात रानडुक्कर व हरणांची संख्या वाढवून अधिवास सुधारणे आणि भटक्या कुत्र्यांचे नियंत्रण करण्यासाठी स्मार्ट कचरा व्यवस्थापन करणे हे उपाय महत्त्वाचे ठरणार आहेत. शेतकऱ्यांनी स्वतःच्या रक्षणासाठी काही कल्पक ‘देशी जुगाड’ विकसित केले आहेत. बिबट्या. बिबट्या थेट मानेवर हल्ला करत असल्याने पाळीव कुत्र्यांच्या गळ्यासाठी अणकुचीदार काटे असलेले पट्टे वापरले जात आहेत. तसेच सौरऊर्जेवरील मोशन सेन्सर लाइट्स, ब्लूटूथ स्पीकरवर मानवी आवाजाचे रेकॉर्डिंग आणि उंच काठीला जॅकेट किंवा हेल्मेट बांधून बिबट्याला भ्रमित केले जात आहे. घराबाहेर बारीक खडी किंवा पत्रे टाकल्यामुळे बिबट्याच्या पावलांचा आवाज येतो आणि लोक सतर्क होतात. बिबट्या हा अत्यंत लवचिक प्राणी असून त्याची रात्री पाहण्याची क्षमता माणसाच्या तुलनेत ७ पटीने जास्त असते. उसाची शेते आता बिबट्यांच्या मादीसाठी ‘मेटर्निटी होम’ बनली असून पिल्लांची संख्या वेगाने वाढत आहे. सुरक्षिततेसाठी महत्त्वाच्या सूचना १. बिबट्या हा जगातील सर्वात लवचिक प्राणी असून, तो उसाच्या शेतात किंवा सिमेंट पाइपमध्येही राहू शकतो. २. बिबट्याची रात्री पाहण्याची शक्ती माणसापेक्षा ७ पटीने जास्त असल्याने रात्रीच्या वेळी विशेष काळजी घ्यावी. ३. भटक्या कुत्र्यांची संख्या नियंत्रित केल्यास बिबट्याचा वस्तीतील वावर ५० टक्क्यांनी कमी होऊ शकतो. ४. शेतात वाकून काम करणाऱ्या व्यक्तीला बिबट्या भक्ष्य समजून हल्ला करतो, त्यामुळे काम करताना उंच काठी जवळ ठेवावी.
