Packaged Milk: दूध हा आपल्या रोजच्या आहारातील महत्त्वाचा भाग आहे. लहान मुलांपासून ते मोठ्यांपर्यंत अनेकजण दररोज दूध पितात. पूर्वी घरात दूध आणल्यानंतर ते गॅसवर चांगले उकळून घेतले जायचे. आजही अनेक घरांमध्ये हीच पद्धत पाळली जाते. मात्र, बाजारातून मिळणारे पॅकेटबंद दूध घरी आणल्यानंतर पुन्हा उकळण्याची खरंच गरज असते का? की ते थेट पिणे सुरक्षित आहे? असा प्रश्न अनेकांना पडतो. याचे उत्तर दूध पॅक करण्यापूर्वी त्यावर कोणती प्रक्रिया केली जाते, यावर अवलंबून असते.

पॅकेटमधील दूध थेट पिऊ शकतो का?

बाजारात मिळणाऱ्या बहुतांश पॅकेटबंद दुधावर पाश्चरायझेशन प्रक्रिया केली जाते. या प्रक्रियेमध्ये दुधाला ठरावीक तापमानापर्यंत काही काळ गरम केले जाते. त्यानंतर ते लगेच थंड केले जाते. यामुळे दुधामध्ये असलेले रोग निर्माण करणारे हानिकारक सूक्ष्मजीव नष्ट होण्यास मदत होते.

पाश्चरायझेशन प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर दूध स्वच्छ आणि सुरक्षित पद्धतीने पॅक केले जाते. त्यामुळे योग्य तापमानात साठवलेले आणि मुदत न संपलेले पाश्चराइज्ड दूध थेट पिण्यास सुरक्षित असते. ते पुन्हा उकळणे सामान्यतः आवश्यक नसते.

मात्र, अशा दुधाची साठवणूक योग्य पद्धतीने करणे महत्त्वाचे आहे. पाश्चराइज्ड दूध खरेदी केल्यानंतर ते फ्रिजमध्ये ठेवावे. पॅकेटवर दिलेली वापरण्याची अंतिम तारीख आणि साठवणुकीच्या सूचना तपासाव्यात.

UHT दूध म्हणजे काय?

पॅकेटबंद दुधामध्ये UHT म्हणजेच अल्ट्रा हाय टेम्परेचर (Ultra High Temperature) या प्रक्रियेचाही वापर केला जातो. या प्रक्रियेमध्ये दुधाला अतिशय जास्त तापमानावर काही सेकंदांसाठी गरम केले जाते. त्यानंतर ते वेगाने थंड करून विशेष निर्जंतुक पॅकेजिंगमध्ये भरले जाते. या प्रक्रियेमुळे दुधातील सूक्ष्मजीव नष्ट होतात. त्यामुळे न उघडलेले UHT दूध पॅकेटवर दिलेल्या सूचनांनुसार सामान्य तापमानातही दीर्घकाळ साठवता येते. मात्र, एकदा पॅकेट उघडल्यानंतर हे दूध फ्रिजमध्ये ठेवणे आवश्यक असते. तसेच पॅकेटवर दिलेल्या कालावधीत त्याचा वापर करावा.

मग दूध पुन्हा उकळण्याची गरज का नसते?

पाश्चराइज्ड किंवा UHT प्रक्रियेतून गेलेले दूध आधीच सुरक्षिततेसाठी आवश्यक प्रक्रिया पूर्ण करून ग्राहकांपर्यंत पोहोचते. त्यामुळे ते पुन्हा कडक उकळल्याने सुरक्षिततेच्या दृष्टीने विशेष अतिरिक्त फायदा होत नाही.

दूध वारंवार किंवा जास्त वेळ गरम केल्यास त्याच्या चवीत बदल होऊ शकतो. तसेच उष्णतेला संवेदनशील असलेल्या काही पोषक घटकांवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे दूध पिण्यापूर्वी गरम करायचे असल्यास तेवढेच गरम करणे पुरेसे आहे.

दूध वापरताना कोणती काळजी घ्यावी?

१. दूध खरेदी करताना पॅकेट व्यवस्थित बंद आहे की नाही, हे तपासा.

२. पॅकेटवरील उत्पादनाची तारीख आणि वापरण्याची अंतिम तारीख पाहा.

३. पाश्चराइज्ड दूध नेहमी फ्रिजमध्ये साठवून ठेवा.

४. UHT दुधाचे पॅकेट उघडल्यानंतर ते फ्रिजमध्ये ठेवा.

५. दुधाचा वास, रंग किंवा चव बदलली असल्यास ते पिऊ नका.

६. पॅकेट फुगलेले, गळत असलेले किंवा खराब झालेले असल्यास ते वापरू नका.

७. पॅकेटवर दूध उकळण्याच्या किंवा गरम करण्याच्या सूचना दिल्या असतील, तर त्यांचे पालन करा.

थोडक्यात सांगायचे तर , पॅकेटमधील दूध पिण्यापूर्वी उकळणे प्रत्येक वेळी आवश्यक नसते. पाश्चराइज्ड दूध योग्य प्रकारे साठवले असेल, तर ते थेट पिऊ शकता. तर UHT दूध न उघडलेल्या पॅकेटमध्ये सुरक्षितपणे साठवता येते. मात्र, पॅकेट उघडल्यानंतर फ्रिजमध्ये ठेवणे गरजेचे आहे. त्यामुळे दूध गरम करायचे की थेट प्यायचे, हे ठरवताना दुधाचा प्रकार आणि पॅकेटवरील सूचना लक्षात घेणे सर्वांत महत्त्वाचे आहे.