नागपूर – नेशन या संकल्पनेला इंग्रजांनी आपल्यावर लादले आणि आपणही तेच शब्द वापरू लागलो. पण राष्ट्र हे केवळ नॅशनलिझम नसून राष्ट्रत्व, राष्ट्रभाव आहे. पाश्चिमात्य नॅशनलिझमामुळे दोन महायुद्धे झाली, कारण त्यात अहंकार होता. पण भारतीय राष्ट्रभाव एकतेतून जन्माला आला आहे, त्यात अहंमन्यता नाही, असे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे प्रमुख मोहन भागवत यांनी सांगितले. तसेच भांडणात पडणे हा भारताचा स्वभाव नाही, देशाच्या परंपरेने नेहमीच बंधुत्व आणि सामूहिक सलोख्यावर भर दिला असल्याचे त्यांनी नमूद केले. नागपूर येथील राष्ट्रीय पुस्तक महोत्सवात ते बोलत होते. मोहन भागवत म्हणाले, भारतात वसुधैव कुटुंबकम् आणि परोपकार ही भावना मुळापासून आहे. धर्म, भाषा, आहार, परंपरा आणि प्रांत असे विविध भेद असले तरी आपण सर्वजण भारतमातेची मुले आहोत, ही एकता आपल्याला जोडून ठेवते. ही विविधता असूनही आपला संस्कार एकतेचा आहे, हेच राष्ट्रत्व आहे. आपले राष्ट्र हे सत्ता निर्माण करत नाही, उलट सत्ता निर्माण होण्यापूर्वीच राष्ट्र अस्तित्वात होते. अनेक राज्यव्यवस्था आल्या-गेल्या, स्वातंत्र्य आणि पराधीनता अनुभवली, तरी राष्ट्रभाव कायम राहिला. महात्मा गांधींचे उद्गार उद्धृत करताना त्यांनी सांगितले की ब्रिटिशांनी आपल्याला चुकीचे शिकवले की आपण एक नव्हतो, असेही ते म्हणाले. पाश्चात्त्य देशांना नेशनहुडबद्दलचे आपले विचार समजत नाहीत, म्हणून त्यांनी याला नेशनलिझम म्हणायला सुरुवात केली. राष्ट्राची आपली संकल्पना पाश्चात्त्य देशांच्या नेशनच्या कल्पनेपेक्षा वेगळी आहे. हे राष्ट्र आहे की नाही याबद्दल आपल्यात कोणताही मतभेद नाही, हे एक राष्ट्र आहे आणि ते फार पूर्वीपासून आहे. जर आपण पाश्चात्त्य संदर्भात राष्ट्राच्या व्याख्येचा विचार केला, तर त्यात सामान्यतः एक नेशन-स्टेट (राष्ट्र-राज्य) असते, ज्यात एक केंद्रीय सरकार असते जे त्या भागाचे व्यवस्थापन करते. तथापि, भारत नेहमीच एक राष्ट्र राहिला आहे, अगदी वेगवेगळ्या सरकारांच्या आणि परदेशी राजवटीच्या काळातही, असे त्यांनी नमूद केले.
