Yoga For Health: दिवाळी म्हटलं की दिव्यांची रोषणाई, फराळ आणि फटाक्यांचा उत्साह! मात्र, फटाक्यांचा धूर, धूळ आणि वाढते वायुप्रदूषण यामुळे आरोग्याच्या समस्या निर्माण होऊ शकतात. विशेषतः प्रदूषित हवेचा परिणाम श्वसनसंस्थेवर होतो. त्यामुळे खोकला, घशात खवखव, डोळ्यांची जळजळ आणि श्वास घेण्यास त्रास अशा समस्या जाणवू शकतात. लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि दमा किंवा फुफ्फुसांचे आजार असलेल्या व्यक्तींना प्रदूषणाचा अधिक त्रास होण्याची शक्यता असते. अशा वेळी फुफ्फुसांचे आरोग्य जपण्यासाठी प्रदूषणापासून बचाव करण्यासोबतच श्वसनाचे व्यायाम आणि योगासनांचा सराव करता येतो. जाणून घेऊया कोणती योगासने उपयुक्त ठरू शकतात.

१. अनुलोम-विलोम प्राणायाम

अनुलोम-विलोम हा श्वसनाचा सराव करण्यासाठी केला जाणारा प्राणायाम आहे. यामध्ये एका नाकपुडीतून श्वास घेतला जातो आणि दुसऱ्या नाकपुडीतून सोडला जातो. नियमित सराव केल्याने श्वासोच्छ्वासाची लय नियंत्रित करण्यास आणि मन शांत ठेवण्यास मदत होऊ शकते.

सुरुवातीला काही मिनिटे आरामात बसून हा प्राणायाम करा. श्वास घेताना किंवा सोडताना जोर लावू नका. प्रदूषणामुळे श्वास घेण्यास त्रास होत असल्यास किंवा नाक बंद असल्यास जबरदस्तीने हा सराव करू नका.

२. भस्त्रिका प्राणायाम

भस्त्रिका हा तुलनेने जोमाने श्वास घेण्याचा आणि सोडण्याचा प्राणायाम आहे. यामध्ये श्वासाची गती वाढवली जाते. मात्र, हा प्राणायाम प्रत्येकासाठी योग्य असेलच असे नाही. उच्च रक्तदाब, हृदयविकार, दमा किंवा इतर श्वसनविकार असलेल्या व्यक्तींनी डॉक्टरांचा सल्ला घेतल्याशिवाय भस्त्रिका करू नये. चक्कर येणे किंवा अस्वस्थ वाटणे सुरू झाल्यास सराव थांबवावा. श्वसनाचा कोणताही व्यायाम प्रदूषित हवेमुळे होणारे नुकसान पूर्णपणे टाळू शकत नाही, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.

३. भुजंगासन

भुजंगासनाला इंग्रजीमध्ये कोब्रा पोझ असे म्हणतात. हे आसन करण्यासाठी पोटावर झोपून हातांचा आधार घेत शरीराचा वरचा भाग हळूहळू वर उचलला जातो. यामुळे छाती आणि पोटाच्या पुढील भागाला ताण मिळतो. तसेच शरीराची ठेवण आणि स्नायूंची लवचिकता सुधारण्यास मदत होऊ शकते. हे आसन करताना कंबरेवर जास्त ताण देऊ नका. शरीराला जितके सहज शक्य होईल तितकाच वरचा भाग उचला.

४. मत्स्यासन

मत्स्यासनामध्ये पाठीवर झोपून छातीचा भाग वर उचलला जातो. या आसनामुळे छाती आणि मानेच्या भागातील स्नायूंना ताण मिळतो. छातीचा विस्तार करण्यासाठी आणि शरीराची लवचिकता सुधारण्यासाठी हे आसन उपयुक्त ठरू शकते. मात्र, मान किंवा पाठीच्या कण्याशी संबंधित समस्या असल्यास हे आसन करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या. आसन करताना मानेवर जास्त भार पडणार नाही, याची काळजी घ्या.

५. सेतू बंधासन

सेतू बंधासनाला ब्रिज पोझ असेही म्हणतात. हे आसन करण्यासाठी पाठीवर झोपून गुडघे वाकवले जातात आणि पाय जमिनीवर ठेवून कंबरेचा भाग हळूहळू वर उचलला जातो. या आसनामुळे छाती, पाठ आणि पोटाच्या स्नायूंना व्यायाम मिळतो. शरीराची लवचिकता आणि ठेवण सुधारण्यासही मदत होऊ शकते. सुरुवातीला हे आसन काही सेकंद करा आणि शरीराला त्रास होत नसल्यासच सराव वाढवा.

६. उष्ट्रासन

उष्ट्रासनाला कॅमल पोझ असेही म्हणतात. या आसनामध्ये गुडघ्यांवर उभे राहून शरीराचा वरचा भाग सावकाश मागे झुकवला जातो. यामुळे छाती आणि खांद्यांच्या स्नायूंना ताण मिळतो. नियमित आणि योग्य पद्धतीने सराव केल्यास शरीराची लवचिकता सुधारण्यास मदत होऊ शकते. हे आसन करताना पाठीवर किंवा मानेवर ताण जाणवणार नाही, याची काळजी घ्या. गरज असल्यास योगतज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखालीच सराव करा.

प्रदूषणापासून बचाव करणेही तितकेच महत्त्वाचे

योगासने आणि प्राणायामामुळे श्वासोच्छ्वास नियंत्रित करण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, या सरावामुळे प्रदूषणापासून फुफ्फुसांचे पूर्ण संरक्षण होते किंवा प्रदूषित हवा शुद्ध होते, असे नाही. दिवाळीत प्रदूषण जास्त असल्यास बाहेर व्यायाम करणे टाळा. शक्य असल्यास घरातील हवा स्वच्छ ठेवा, धूर आणि धूळ असलेल्या ठिकाणांपासून दूर राहा आणि प्रदूषणाची पातळी जास्त असताना बाहेर जाणे मर्यादित करा. बाहेर जाणे आवश्यक असल्यास योग्य प्रकारचा, व्यवस्थित बसणारा N95 मास्क उपयोगी ठरू शकतो.

श्वास घेण्यास त्रास होणे, छातीत दुखणे किंवा सतत खोकला येणे अशी लक्षणे जाणवल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. फुफ्फुसांचे आरोग्य जपण्यासाठी योगासने, योग्य काळजी आणि प्रदूषणापासून बचाव या तिन्ही गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत.