Meat Consumption In India: गेल्या आठवड्यात उत्तर प्रदेशातील अमरोहा जिल्ह्यातील एका सात वर्षांच्या मुलाला त्याच्या जेवणाच्या डब्यात मांसाहारी बिर्याणी आणून त्याच्या वर्गमित्रांना दिल्याबद्दल एका खाजगी शाळेतून काढून टाकण्यात आले. मुलाची संतप्त आई आणि शाळेचे मुख्याध्यापक यांच्यातील संभाषण आता व्हायरल झाले आहे. यानंतर अधिकाऱ्यांनी या प्रकरणाच्या चौकशीसाठी समिती स्थापन केली आहे. तथापि, मुख्याध्यापकांनी स्पष्टपणे सांगितले की मुलाचे त्याच्या वर्गमित्रांना मांसाहारी बिर्याणी देणे आक्षेपार्ह आहे.

ज्या देशात अनेक लोक शाकाहारी अन्नाला “शुद्ध” आणि मांसाहारी अन्न “घाणेरडे” मानतात आणि जेथे अनेक लोक त्यांच्या ताटात काय ठेवावे याबद्दल खोल धार्मिक विश्वासाने प्रेरित आहेत, तेथे हा वाद काही नवीन नाही. पण भारतातील लोकसंख्येचे प्रमाण किती शाकाहारी आहे? भारत हा खरोखरच शाकाहारी लोकांचा देश आहे का, की ही केवळ एक प्रचलित मिथक आहे? चला, याविषयी अधिकृत आकडेवारी काय म्हणते ते जाणून घेऊया.

भारत हा किती शाकाहारी देश आहे? (How vegetarian is India?)

बहुतेक भारतीय अंडी, चिकन, मांस किंवा मासे कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात खातात. त्यापैकी निम्मे हे आठवड्यातून किमान एकदा तरी खातात. राष्ट्रीय कुटुंब आणि आरोग्य सर्वेक्षण-V (2019-21) च्या आकडेवारीनुसार, देशातील 29.4 टक्के महिला आणि 16.6 टक्के पुरुषांनी सांगितले की ते कधीही मासे, चिकन किंवा मांस खात नाहीत. त्याच वेळी, 45.1 टक्के महिला आणि 57.3 टक्के पुरुषांनी सांगितले की ते आठवड्यातून एकदा तरी मासे, चिकन किंवा मांस खातात.

भारतात मांसाचा वापर वाढत आहे, याची पुष्टी सरकारी आकडेवारीत आहे –

डेटा विश्लेषणाच्या आधारे प्रकाशित झालेल्या अहवालानुसार, हे स्पष्टपणे दिसून येते की प्रत्यक्षात भारतात मांसाचा वापर वाढत आहे. कारण पाच वर्षांपूर्वी, राष्ट्रीय कुटुंब आणि आरोग्य सर्वेक्षण (NFHS)-IV (2015-16) नुसार, देशातील 29.9 टक्के महिला आणि (विशेषत:) 21.6 टक्के पुरुषांनी सांगितले की ते कधीही मासे, चिकन किंवा मांस खात नाहीत. त्याच वेळी, 42.8 टक्के महिला आणि 48.9 टक्के पुरुषांनी सांगितले की ते आठवड्यातून एकदा तरी मासे, चिकन किंवा मांस खातात.

NFHS IV आणि NFHS V च्या डेटाची तुलना –

पाच वर्षांच्या अंतराने संकलित केलेल्या NFHS IV आणि NFHS V च्या डेटाची तुलना केल्यास, देशातील महिलांच्या संख्येत 1.67 टक्के घट झाली आहे ज्यांनी नोंदवले आहे की ते कधीही मासे, चिकन किंवा मांस खात नाहीत. त्याच वेळी, आपण मासे, चिकन किंवा मांस कधीच खात नाही, असे सांगणाऱ्या अशा पुरुषांच्या संख्येत 23 टक्क्यांनी मोठी घट झाली आहे. दरम्यान, देशात मासे, चिकन किंवा मांस खाणाऱ्या महिलांच्या संख्येत 5.37 टक्क्यांनी वाढ झाली असून मासे, चिकन किंवा मांस खाणाऱ्या पुरुषांच्या संख्येत 17.18 टक्क्यांनी वाढ झाली आहे.

लैक्टो-शाकाहार आणि प्रादेशिक भिन्नता यांचे सध्याचे समीकरण –

खरं तर, जे लोक स्वतःला शाकाहारी म्हणवतात ते देखील बहुधा लैक्टो-शाकाहारी असतात, म्हणजे ते गायी आणि म्हशींचे दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ खातात. NFHS-V डेटानुसार, केवळ 5.8 टक्के महिला आणि 3.7 टक्के पुरुषांनी नोंदवले की त्यांनी कधीही दूध किंवा दहीही सेवन केले नाही. 48.8 टक्के पुरुष आणि महिलांनी सांगितले की ते दररोज दूध किंवा दही खातात. त्याच वेळी, 72.2 टक्के महिला आणि 79.8 टक्के पुरुषांनी सांगितले की ते आठवड्यातून एकदा तरी दूध किंवा दही खातात.

जे लोक दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांचे सेवन करतात ते कमी किंवा मांस खात नाहीत –

घरगुती वापर खर्च सर्वेक्षण 2022-2023 मधील आकडेवारीनुसार, दुधाचा वापर थेट शाकाहाराच्या घटनांशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. जे लोक भरपूर दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ खातात ते देखील फारच कमी किंवा काहीच मांस खात नाहीत. खरे तर भारतात दुधाकडे मांसाला पोषक पर्याय म्हणून पाहिले जात आहे. एकूणच, देशात 14 राज्ये अशी आहेत जिथे दुधावर दरडोई मासिक खर्च (MPCE) हा मासे, मांस किंवा अंडी यावरील खर्चापेक्षा जास्त आहे आणि 16 राज्ये याच्या उलट आहेत.

दूध आणि मासे, चिकन किंवा मांस यांच्यावरील खर्चाच्या बाबतीत अनेक राज्य अपवाद –

NFHS-V डेटानुसार, एकूणच, या दूध पिणाऱ्या राज्यांमधील लोकांच्या कमी प्रमाणात (राष्ट्रीय सरासरीच्या तुलनेत) त्यांनी मासे, चिकन किंवा मांस खाल्ले असल्याचे नोंदवले. या प्रकरणात, सिक्कीम, कर्नाटक आणि महाराष्ट्र ही राज्ये अपवाद होती, जिथे मांसावरील खर्चापेक्षा दुधावरचा खर्च जास्त होता. जरी राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा जास्त लोकांनी (पुरुष आणि स्त्रिया दोघांसाठी) आठवड्यातून किमान एकदा मासे, चिकन किंवा मांस खाल्ल्याचा अहवाल दिला.