Hormones: मानवी शरीरात अनेक प्रकारच्या ग्रंथी (glands) असतात. या ग्रंथींमधून वेगवेगळे रस तयार होतात. काही ग्रंथी नळीमार्गे रस सोडतात, जसे लाळ ग्रंथी, यकृत आणि स्वादुपिंडाचा काही भाग. हे रस स्थानिक पातळीवर काम करतात. उदाहरणार्थ, लाळ पचनाची सुरुवात करते तर पित्तरस चरबीचे पचन करतो. दुसऱ्या प्रकारच्या ग्रंथींना अंतःस्त्रावी ग्रंथी (Endocrine glands) म्हणतात. या ग्रंथींना नळी नसते. त्यांच्यात तयार होणारे रासायनिक पदार्थ थेट रक्तात मिसळतात. या पदार्थांना संप्रेरके (हार्मोन्स) म्हणतात. रक्ताद्वारे हे संप्रेरक संपूर्ण शरीरात फिरतात आणि विविध अवयवांवर परिणाम करून शरीरातील अनेक क्रियांचे नियंत्रण करतात. संप्रेरकांचे मुख्य काम म्हणजे शरीराची वाढ, चयापचय (metabolism), प्रजनन क्रिया, रक्तदाब, हृदयाची गती, श्वासोच्छ्वास, किडनीचे कार्य, चरबीचे नियमन अशा अनेक गोष्टी सुरळीत ठेवणे. शरीरातील द्रवांचे संतुलन राखणेही संप्रेरकांचे महत्त्वाचे कार्य आहे. उदाहरणार्थ, थायरॉईड ग्रंथीतून तयार होणारे थायरॉक्सिन हे संप्रेरक शरीरातील ऊर्जानिर्मिती, कोलेस्टेरॉल नियंत्रण आणि चयापचय नियंत्रित करते. स्वादुपिंडातून तयार होणारे इन्सुलिन रक्तातील साखरेचे प्रमाण नियंत्रित करते. पॅराथायरॉईड ग्रंथी कॅल्शियमचे संतुलन राखते. hormones मेंदूच्या खाली असलेली पिट्युटरी ग्रंथी ही शरीरातील महत्त्वाची ग्रंथी मानली जाते. ती इतर अनेक ग्रंथींचे कार्य नियंत्रित करते. पिट्युटरीमधून तयार होणारे वाढ संप्रेरक (Growth Hormone) शरीराच्या योग्य वाढीसाठी आवश्यक असते. लहानपणी या संप्रेरकाचे प्रमाण कमी असेल तर उंची कमी राहते. उलट जास्त प्रमाणात असेल तर व्यक्तीची उंची आणि शरीराची वाढ प्रमाणाबाहेर होते. स्त्री आणि पुरुष संप्रेरकेही महत्त्वाची असतात. स्त्री संप्रेरके मासिक पाळी, गर्भधारणा, स्तनांची वाढ, आवाजातील मृदुता आणि शरीरातील गोलाई यांसाठी कारणीभूत असतात. पुरुष संप्रेरके दाढी-मिशा येणे, आवाज जाड होणे, लैंगिक इच्छा आणि शरीररचना यासाठी जबाबदार असतात. संप्रेरकांचे संतुलन अतिशय सूक्ष्म असते. रक्तातील त्यांची पातळी थोडी जरी कमी-जास्त झाली तरी शरीरावर मोठे परिणाम दिसू शकतात. काही वेळा हे बदल हळूहळू दिसतात, तर कधी अचानक लक्षणे जाणवतात. थकवा, वजन वाढणे किंवा घटणे, उंचीमध्ये बदल, मासिक पाळीतील अनियमितता, मधुमेह यांसारख्या तक्रारी हार्मोन्सच्या बिघाडामुळे होऊ शकतात. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे हार्मोन विकार लवकर ओळखले तर त्यावर उपचार शक्य असतात. त्यामुळे शरीरात काही असामान्य बदल जाणवले तर दुर्लक्ष न करता डॉक्टरांचा सल्ला घेणे गरजेचे आहे. संतुलित आहार, नियमित व्यायाम आणि तणावमुक्त जीवनशैलीही हार्मोन्स संतुलित ठेवण्यास मदत करते.
