Hingoli (शिवशंकर निरगुडे) – निसर्गाचा लहरीपणा आणि सततच्या दुष्काळाने ग्रामीण भागातील अनेक समृद्ध परंपरांना कवेत घेतले आहे. याचेच एक विदारक उदाहरण हिंगोली जिल्ह्यातील सेनगाव तालुक्यातील विदर्भ-मराठवाडा सीमेवर वसलेल्या पानकनेरगावच्या रूपाने समोर आले आहे. एकेकाळी नागवेलीच्या पानांच्या सुगंधाने दरवळणारे आणि शेकडो पानमळ्यांमुळे राज्याच्या कानाकोपऱ्यात नाव लौकिक मिळवलेले हे गाव आज आपल्या अस्तित्वाच्या लढाईत धूसर होत चालले आहे. ज्या पानमळ्यांमुळे गावाला ‘पानकनेरगाव’ हे नाव पडले, त्याच हिरव्या सोन्याचा इतिहास आता केवळ आठवणींच्या पानांवर उरला असून, ओसाड पडलेले शिवार गावाची वेदनादायी कथा सांगत आहे. एकेकाळी या गावाच्या शिवारात ३०० ते ४०० पानमळे – एकेकाळी या गावाच्या शिवारात ३०० ते ४०० पानमळे डोलत होते. नागवेलीच्या वेलींवरून मिळणारे उत्पादन शेतकऱ्यांसाठी आर्थिक समृद्धीचे मुख्य साधन होते. महाराष्ट्रासह गुजरात आणि राजस्थानपर्यंत येथील पानांना मोठी मागणी असायची. धार्मिक विधी, पूजाअर्चा आणि समारंभांमध्ये मानाचे स्थान असलेल्या या पानांच्या व्यापारातून गावाचा आर्थिक कणा मजबूत झाला होता. पानमळ्यांच्या तोडीचा दिवस म्हणजे गावासाठी एक उत्सवाचा प्रसंग असे, जिथे साखर वाटून आनंद साजरा केला जाई. मात्र, गेल्या दशकभरापासून निसर्गाची वक्रदृष्टी पडली आणि पावसाचे प्रमाण अनियमित झाले. वाढत्या तापमानामुळे विहिरी, बोअरवेल आणि तलाव कोरडे पडल्याने नागवेलीच्या पिकाला आवश्यक असलेला ओलावा मिळेनासा झाला. पाण्याचे संकट इतके गहिरे झाले की, आयुष्यभर कष्ट करून उभे केलेले मळे शेतकऱ्यांना डोळ्यादेखत कोमेजताना पाहावे लागले. अखेर विवश होऊन अनेकांनी आपल्या समृद्ध पानमळ्यांवर नांगर फिरवला, ही या गावची मोठी शोकांतिका ठरली आहे. लॉकडाऊनने शेवटचा घाव घातला – दुष्काळाच्या या संकटात कोरोना काळातील लॉकडाऊनने शेवटचा घाव घातला. बाजारपेठा बंद झाल्याने आणि वाहतूक ठप्प झाल्याने तयार झालेली पाने मळ्यातच सडून गेली. मजुरांची टंचाई आणि व्यापाऱ्यांनी फिरवलेली पाठ यामुळे ५० दिवसांत शेतकऱ्यांचे लाखो रुपयांचे नुकसान झाले. वाढता उत्पादन खर्च आणि घटलेले उत्पन्न यामुळे पिचलेल्या शेतकऱ्यांनी नाईलाजाने इतर पिकांकडे मोर्चा वळवला असला, तरी त्यात पूर्वीसारखे समाधान आणि आर्थिक स्थैर्य उरलेले नाही. आज गावात एकही पानमळा शिल्लक नसून, परंपरेचा हा धागा पूर्णपणे तुटला आहे. ज्येष्ठ नागरिक आजही त्या वैभवाच्या दिवसांची आठवण काढून हळहळ व्यक्त करत आहेत. भविष्यात जर पाण्याचे शाश्वत नियोजन, सूक्ष्म सिंचन आणि शासकीय मदतीचा हात मिळाला, तरच या पारंपरिक पिकाला पुन्हा उभारी मिळू शकेल, अन्यथा पानकनेरगावचा हा गौरवशाली इतिहास केवळ कागदावरच मर्यादित राहण्याची भीती निर्माण झाली आहे.
