संपूर्ण भारत देश गेले काही महिने ज्या क्षणाची उत्सुकतेने वाट पहात होता त्या हायस्पीड 5जी दूरसंचार सेवेचे उद्‌घाटन पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी दोन दिवसांपूर्वी केले आणि देशात पुन्हा एकदा अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा बोलबाला सुरू झाला. भारतासाठी ही एक नव्या पर्वाची सुरुवात असल्याची घोषणा यावेळी नरेंद्र मोदी यांनी केली. या 5जी इंटरनेट सुविधेच्या माध्यमातून विकासाच्या प्रक्रियेलासुद्धा वेग येईल, अशी आशा करावी लागणार आहे.

भारतासारख्या मोठ्या लोकशाही देशासाठी आणि सर्वात जास्त ग्राहकांची संख्या असणाऱ्या बाजारपेठेसाठी अशा प्रकारचे दळणवळण तंत्रज्ञान निश्‍चितच महत्त्वाचे आहे. ज्या देशात एकेकाळी 2जी, 3जी किंवा 4जी सेवेसाठी परकीय तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहावे लागत होते, त्याच भारतामध्ये आता 5जी युग सुरू झाल्याने आगामी कालावधीमध्ये विकास प्रक्रियेतील अनेक महत्त्वाच्या घटकांना प्रोत्साहन मिळेल, असे वाटते. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखालील भाजप सरकार आठ वर्षांपूर्वी प्रथम सत्तेवर आले तेव्हा त्यांनी देशात “डिजिटल क्रांती’ आणली जाईल, असे संकेत दिले होते. बहुतेक सर्व व्यवहार डिजिटल पद्धतीने करण्याचे कामही सुरू झाले होते; पण तरीसुद्धा अनेक ठिकाणी दळणवळण आणि संदेशवहन यंत्रणा कार्यक्षमपणे कार्यरत नसल्याने मोदी सरकारच्या या डिजिटल क्रांतीवर नेहमीच टीका होत होती; पण आता या डिजिटल धोरणाला अत्यंत वेगवान अशा इंटरनेट सेवेचे पाठबळ मिळणार असल्याने सर्वसामान्य भारतीयांच्या दैनंदिन व्यवहारातील सर्व विषय सुलभपणे सोडवले जातील, अशी आशा करायला हरकत नाही.

5जी तंत्रज्ञान सध्या देशातील निवडक शहरांमध्ये उपलब्ध होणार असले, तरी आगामी वर्षभराच्या कालावधीत देशात ते सर्वत्र उपलब्ध होणार आहे. साहजिकच डिसेंबर 2023 पर्यंत संपूर्ण भारतामध्ये 5जी तंत्रज्ञान विकसित झाले. खरेतर एकेकाळी भारतात इंटरनेटचा स्पीड हा एक चेष्टेचा विषय होता. त्या काळातही अनेक व्यवहार डिजिटल पद्धतीने होत होते; पण योग्य इंटरनेट सेवेअभावी अनेकांना या डिजिटल पद्धतीबाबत आक्षेपही होते. मात्र, आज संपूर्ण भारत 4जी तंत्रज्ञान वापरत असताना डिजिटल व्यवहारांना चांगल्या प्रकारचा वेगही उपलब्ध झाला आहे आणि आता 5जी तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून जलद इंटरनेट सेवा कमी पैशात उपलब्ध होणार असल्याने माणसाच्या दैनंदिन आयुष्याचा भाग बनणाऱ्या अनेक घटकांसाठी हे वेगवान इंटरनेट वरदान ठरण्याची शक्‍यता आहे. अर्थात, या तंत्रज्ञानाचा वापर कशा प्रकारे केला जातो हेसुद्धा महत्त्वाचे आहे. अद्यापपर्यंत गरज असूनही इंटरनेट वापरापासून वंचित राहिले आहे, अशा क्षेत्रांकडे आता लक्ष देण्याची गरज आहे. गेल्या दोन ते अडीच वर्षांच्या कालावधीमध्ये करोना महामारीमुळे डिजिटल तंत्रज्ञानाचे फायदे सर्वांना पटले असले, तरी सर्वात जास्त उपयोग या कालावधीमध्ये शैक्षणिक क्षेत्राने केला होता. साहजिकच आगामी कालावधीमध्येसुद्धा शिक्षण क्षेत्रातील विकासासाठी हे तंत्रज्ञान अतिशय महत्त्वाचे ठरणार आहे.

डिजिटल विद्यापीठाची संकल्पना या निमित्ताने सरकार प्रत्यक्षात आणू शकते. अर्थव्यवस्थेचा आणखी एक महत्त्वाचा घटक असणाऱ्या बळीराजासाठी सुद्धा हे वेगवान इंटरनेट वरदान ठरू शकते. शेती तंत्रज्ञानामध्ये ड्रोनसारख्या अत्याधुनिक तंत्राचा वापर करण्यासाठी 5जी सारखी वेगवान आणि अत्याधुनिक इंटरनेट यंत्रणा गरजेची आहे. केंद्र सरकार असो किंवा देशातील इतर राज्य सरकारे असोत त्यांनी आपापल्या प्रदेशांमध्ये बळीराजासाठी ऑनलाइन बाजारपेठेचे पर्याय उपलब्ध केले आहेत; पण शेतकऱ्यांना अशा प्रकारच्या सुविधांचा लाभ घ्यायचा असेल, तर इंटरनेटची योग्य सुविधा त्यांच्या शेतापर्यंत पोहोचण्याची गरज आहे. आज भारतातल्या प्रत्येक माणसाच्या हातात जरी मोबाइल असला, तरी त्या मोबाइलला पाठबळ देणारी जी इंटरनेटची सुविधा आहे ती प्रत्येक ठिकाणी समान पद्धतीने कार्यक्षम असेलच, असे नाही. अनेक डोंगराळ प्रदेशात किंवा दुर्गम प्रदेशात अजूनही इंटरनेट कनेक्‍टिव्हिटी मिळण्यासाठी मोठे प्रयत्न करावे लागतात, हे वास्तवही नाकारून चालणार नाही. म्हणजेच मुळात 4जी इंटरनेट तंत्रज्ञान अद्याप भारतात शंभर टक्‍के सर्वत्र पोहोचले आहे की नाही, याबाबत कोणतीही खात्री नसतानाही देशात 5जी तंत्रज्ञान येऊ घातले आहे.

अर्थात, अशा प्रकारचे तंत्रज्ञान सुरू झाले ही निश्‍चितच अभिमानाची गोष्ट असली, तरी या तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर करून विकासाच्या प्रक्रियेलाही नेक्‍स्ट जनरेशनमध्ये पोहोचवण्याची संधी यानिमित्ताने उपलब्ध झाली आहे. सर्व्हर डाउन आहे किंवा इंटरनेटचा स्पीड नाही अशी कारणे देऊन आता कोणालाही सरकारी पातळीवरील कामांना विलंब करता येणार नाही. सर्व सरकारी कार्यालयांमध्ये नोंदणी किंवा इतर सर्व प्रकारच्या कामांसाठी हे डिजिटल तंत्रज्ञानच वापरावे लागत आहे; पण अनेक वेळा तेथील यंत्रणा किंवा इंटरनेटचा स्पीड कमी असल्याने ग्राहकांना ताटकळत बसावे लागते. शिक्षण क्षेत्रातील शिक्षण संस्था किंवा विद्यापीठे यांच्या वेबसाइटसुद्धा अनेक वेळा योग्य प्रकारे तंत्रज्ञानाचे पाठबळ नसल्याने बंद पडतात किंवा हॅंग होतात. ऑनलाइन पद्धतीने विविध प्रकारचे शैक्षणिक फॉर्म भरत असताना विद्यार्थ्यांना अनेक वेळा अशा प्रकारच्या संकटांचा सामना करावा लागतो आणि मोठा मनस्ताप होतो.

आताच्या 5जी तंत्रज्ञानाच्या काळात अशा कोणत्याही समस्या भेडसावणार नाहीत, याची काळजी घ्यावी लागणार आहे. आधुनिक तंत्रज्ञान कशा प्रकारे वापरले जाते, यावर त्याची उपयुक्‍तता किंवा निरुपयोगीता सिद्ध होत असते. चीन, जपान, अमेरिका यासारख्या अनेक देशांनी तंत्रज्ञान वापरून जुने केले असल्याने त्या देशांना झालेले फायदे समोर असल्याने तशाच प्रकारचे फायदे भारतातही मिळणे अपेक्षित आहे. साहजिकच भारतात 5जी तंत्रज्ञानाच्या पर्वाला सुरुवात झाल्याने भारताच्या विकासाच्या प्रक्रियेलाही चांगले पाठबळ मिळेल, असा आशावाद बाळगण्यास काहीच हरकत नाही.