World Hepatitis Day: लिव्हर हा आपल्या शरीरातील अत्यंत महत्त्वाचा अवयव आहे. अन्नाचे ऊर्जेत रूपांतर करणे, शरीरातील विषारी घटक बाहेर टाकणे, पचनक्रियेला मदत करणे आणि अनेक आवश्यक जैवरासायनिक प्रक्रिया पार पाडण्याचे काम लिव्हर करत असतो. मात्र लिव्हरला संसर्ग झाला किंवा त्यामध्ये सूज आली तर त्याचा परिणाम संपूर्ण शरीरावर होऊ शकतो. लिव्हरमध्ये होणाऱ्या सूजेला ‘हेपेटायटिस’ असे म्हटले जाते. याचे सर्वात सामान्य कारण म्हणजे व्हायरल संसर्ग. याशिवाय अतिमद्यपान, काही औषधांचा अतिरेक, ऑटोइम्यून आजार आणि विषारी रसायनांचाही लिव्हरवर परिणाम होऊ शकतो.

हेपेटायटिसविषयी जनजागृती करण्यासाठी दरवर्षी २८ जुलै रोजी जागतिक हेपेटायटिस दिन साजरा केला जातो. हेपेटायटिस बी विषाणूचा शोध लावणारे नोबेल पारितोषिक विजेते शास्त्रज्ञ डॉ. बारूक ब्लमबर्ग यांच्या जयंतीनिमित्त हा दिवस पाळला जातो.

आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, हेपेटायटिसचे एक-दोन नव्हे तर पाच प्रकार आहेत. प्रत्येक प्रकाराचा संसर्ग होण्याचा मार्ग, त्याची तीव्रता, उपचार आणि प्रतिबंधाचे उपाय वेगवेगळे आहेत. वेळेत निदान, लसीकरण आणि योग्य काळजी घेतल्यास या आजाराचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करता येऊ शकतो.

हेपेटायटिसची लक्षणे कोणती?

हेपेटायटिस झाल्यानंतर सुरुवातीला ताप येणे, सतत थकवा जाणवणे, भूक न लागणे, मळमळ किंवा उलट्या होणे, पोटदुखी, त्वचा आणि डोळे पिवळे पडणे म्हणजेच कावीळ होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. काही रुग्णांमध्ये मात्र सुरुवातीला कोणतीही लक्षणे जाणवत नाहीत. त्यामुळे संसर्ग अनेक वर्षे लक्षातही येत नाही आणि तोपर्यंत लिव्हरचे मोठे नुकसान झालेले असू शकते.

हेपेटायटिस-ए

हा संसर्ग मुख्यतः दूषित अन्न आणि पाण्याद्वारे पसरतो. स्वच्छतेचा अभाव असलेल्या ठिकाणी त्याचा धोका अधिक असतो. बहुतांश रुग्ण योग्य उपचार आणि विश्रांतीनंतर पूर्णपणे बरे होतात. या प्रकारापासून बचावासाठी लस उपलब्ध असून स्वच्छ पाणी पिणे, हात धुणे आणि स्वच्छ अन्न खाणे महत्त्वाचे आहे.

हेपेटायटिस-बी

हा संसर्ग संक्रमित रक्त, असुरक्षित लैंगिक संबंध, संक्रमित सुई किंवा गर्भधारणेदरम्यान आईकडून बाळाला होऊ शकतो. काही रुग्णांमध्ये हा संसर्ग दीर्घकाळ टिकून राहतो आणि त्यामुळे लिव्हर सिरोसिस किंवा लिव्हर कॅन्सरचा धोका वाढतो. या प्रकारासाठी प्रभावी लस उपलब्ध असल्याने वेळेवर लसीकरण करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

हेपेटायटिस-सी

हा संसर्गही प्रामुख्याने संक्रमित रक्ताच्या संपर्कातून पसरतो. पूर्वी असुरक्षित रक्तदान ही मोठी समस्या होती, मात्र आता रक्त तपासणीमुळे हा धोका कमी झाला आहे. संक्रमित सुई, ड्रग्ससाठी वापरल्या जाणाऱ्या इंजेक्शनचा पुनर्वापर किंवा निर्जंतुकीकरण न केलेली वैद्यकीय उपकरणे यामुळेही संसर्ग होऊ शकतो. विशेष म्हणजे या प्रकारासाठी अद्याप प्रभावी लस उपलब्ध नाही. त्यामुळे सुरक्षित वैद्यकीय पद्धतींचे पालन करणे आणि वेळेवर तपासणी करणे गरजेचे आहे.

हेपेटायटिस-डी

हा विषाणू स्वतंत्रपणे संसर्ग करत नाही. ज्यांना आधीच हेपेटायटिस-बी झाला आहे, त्यांनाच हा संसर्ग होऊ शकतो. दोन्ही संसर्ग एकत्र झाल्यास लिव्हरला गंभीर इजा होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे हेपेटायटिस-बीची लस घेतल्यास अप्रत्यक्षपणे हेपेटायटिस-डीचाही धोका कमी होतो.

हेपेटायटिस-ई

हा प्रकारही दूषित पाणी आणि अन्नामुळे पसरतो. स्वच्छ पाणी पिणे, अन्नाची स्वच्छता राखणे आणि हात स्वच्छ धुणे हेच त्यापासून बचावाचे सर्वात प्रभावी उपाय मानले जातात.

वेळेत तपासणी महत्त्वाची

हेपेटायटिसकडे दुर्लक्ष केल्यास लिव्हर सिरोसिस, लिव्हर निकामी होणे आणि लिव्हर कॅन्सरसारख्या गंभीर आजारांचा धोका वाढू शकतो. त्यामुळे सतत थकवा, कावीळ, भूक न लागणे किंवा पोटदुखी यांसारखी लक्षणे जाणवल्यास विलंब न करता डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा आणि आवश्यक तपासण्या करून घ्याव्यात. योग्य वेळी निदान, उपचार आणि लसीकरण यामुळे हेपेटायटिसवर प्रभावी नियंत्रण मिळवता येऊ शकते.