Gold Silver Rates: सोन्या-चांदीच्या बाजारात गेल्या काही दिवसांपासून सुरू असलेल्या अनपेक्षित दरवाढीला अखेर ब्रेक लागला असून, चांदीच्या किमतीत इतिहासातील सर्वात मोठी घसरण नोंदवण्यात आली आहे. १९ जानेवारी रोजी प्रथमच ३ लाखांचा टप्पा ओलांडणाऱ्या चांदीने २९ जानेवारीपर्यंत ४.२० लाख रुपये प्रति किलोचा उच्चांक गाठला होता. मात्र, विक्रमी दरवाढीच्या दुसऱ्याच दिवशी चांदी तब्बल १ लाख २८ हजार रुपयांनी कोसळली, ज्यामुळे गुंतवणूकदार आणि व्यापाऱ्यांमध्ये मोठी खळबळ उडाली आहे. बाजारपेठेत नेमकं काय घडलं? भारतीय वायदा बाजारात (MCX) चांदी ४.२० लाख रुपयांवरून थेट २.९१ लाखांवर आली. केवळ इंट्राडे ट्रेडिंगमध्ये किमती २७ टक्क्यांनी (सुमारे १.०८ लाख रुपये) घटल्या. सोन्यानेही आपल्या १.८० लाखांच्या विक्रमी स्तरावरून ३३,००० रुपयांची डुबकी मारली असून, सध्या सोन्याचा भाव १.४९ लाख रुपये प्रति १० ग्रॅमवर पोहोचला आहे. तज्ज्ञ काय म्हणतात? घसरणीची प्रमुख ३ कारणे: १. सट्टेबाजीचा प्रभाव: सराफा बाजारातील तज्ज्ञांच्या मते, सोन्या-चांदीचे दर पूर्णपणे सट्टेबाजीच्या विळख्यात अडकले होते. दरातील या प्रचंड चढ-उतारामुळे ज्वेलर्सही व्यवहार करण्यास घाबरत होते. आता किमती कमी झाल्याने बाजार पुन्हा रुळावर येण्याची शक्यता वर्तवण्यात येत आहे. २. अमेरिकेतील सत्तापालट आणि डॉलरची मजबुती: अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी जेरोम पावेल यांच्या जागी केविन वॉर्श यांची फेडरल रिझर्व्हच्या अध्यक्षपदी नियुक्ती केली आहे. या निर्णयामुळे अमेरिकन डॉलर मजबूत झाला असून, आंतरराष्ट्रीय बाजारात सोन्या-चांदीच्या किमतींना उतरती कळा लागली आहे. ३. अर्थसंकल्पाचा परिणाम: येत्या १ फेब्रुवारीला केंद्रीय अर्थसंकल्प सादर होणार आहे. त्यापूर्वी व्यापाऱ्यांना दिलासा देण्यासाठी ही मोठी घसरण झाल्याची चर्चा आहे. यावेळी अर्थसंकल्पात सोने चांदीवर लागणारा आयात कर कमी होणार असल्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. मात्र, अर्थसंकल्पानंतर चांदीच्या दरात पुन्हा उसळी येऊ शकते, असा अंदाज ज्वेलर्स यांच्याकडून व्यक्त केला जात आहे. silver पुरवठ्याचे मोठे संकट – चांदीच्या किमतीतील अस्थिरतेचे मुख्य कारण म्हणजे मागणी आणि पुरवठ्यातील तफावत. अहवालानुसार, जग सलग पाचव्या वर्षी चांदीच्या टंचाईचा सामना करत आहे. खाणीतून जेवढी चांदी काढली जात आहे, त्यापेक्षा मागणी ३० कोटी औंसने जास्त आहे. जगातील चांदीचा साठा (देशनिहाय): पेरू: ९३,००० टन ऑस्ट्रेलिया: ८८,००० टन रशिया: ७२,००० टन चीन: ४१,००० टन मेक्सिको: ३७,००० टन भारत: ३०,००० टन “सट्टेबाजीमुळे लहान व्यापाऱ्यांचे मोठे नुकसान होत आहे. आंतरराष्ट्रीय मार्केटमधील या खेळाचा फटका स्थानिक सराफा बाजाराला बसत असून, व्यवहारांमध्ये पारदर्शकता असणे आवश्यक आहे.” — सराफा व्यापारी वायदा बाजार म्हणजे काय ? (MCX – Multi Commodity Exchange) :ज्याप्रमाणे शेअर मार्केटमध्ये कंपन्यांच्या शेअर्सची खरेदी-विक्री होते, तशीच सोन्या-चांदीसारख्या वस्तूंची जिथे खरेदी-विक्री होते, त्याला ‘कमोडिटी मार्केट’ किंवा ‘वायदा बाजार’ म्हणतात. भारतात MCX हे याचे मुख्य केंद्र आहे. इथे वस्तू प्रत्यक्ष हातात येण्यापूर्वीच भविष्यातील किमतीवर व्यापार केला जातो. इंट्राडे ट्रेडिंग म्हणजे काय ? (Intraday Trading) : एकाच दिवसाच्या आत केलेली खरेदी आणि विक्री. म्हणजे सकाळी बाजार उघडल्यावर खरेदी करणे आणि बाजार बंद व्हायच्या आत तो विकून टाकणे. चांदीच्या बाबतीत, एकाच दिवसात (इंट्राडे) मोठी घसरण झाल्यामुळे गुंतवणूकदारांचे मोठे नुकसान झाले. ऑल टाइम हाय म्हणजे काय ? (All-Time High): एखाद्या वस्तूची किंमत तिच्या संपूर्ण इतिहासामध्ये सर्वात उच्च स्तरावर पोहोचणे. चांदीसाठी 4.20 लाख हा ‘ऑल टाइम हाय’ ठरला होता. नफा वसुली म्हणजे काय ? (Profit Booking): जेव्हा एखाद्या वस्तूची किंमत खूप वाढते, तेव्हा ज्यांनी ती स्वस्त दरात खरेदी केलेली असते, ते आपला नफा कमावण्यासाठी माल विकू लागतात. मोठ्या प्रमाणावर विक्री झाल्यामुळे किमती अचानक खाली येतात, यालाच ‘प्रॉफिट बुकिंग’ म्हणतात. फेडरल रिझर्व्ह काय आहे? (Federal Reserve) : ही अमेरिकेची मध्यवर्ती बँक आहे (जशी भारतात RBI आहे). या बँकेचे निर्णय संपूर्ण जगाच्या अर्थव्यवस्थेवर आणि डॉलरच्या किमतीवर परिणाम करतात. तिथल्या अध्यक्षांच्या बदलाचा थेट परिणाम सोन्या-चांदीच्या दरांवर झाला आहे. सट्टेबाजी म्हणजे काय? (Speculation): वस्तूच्या खऱ्या वापरापेक्षा केवळ किमतीत होणाऱ्या चढ-उतारातून फायदा मिळवण्यासाठी केला जाणारा व्यापार. जेव्हा सट्टेबाज मोठ्या प्रमाणात पैसा लावतात, तेव्हा किमती नैसर्गिक कारणांशिवाय (मागणी-पुरवठा नसतानाही) झपाट्याने वाढतात किंवा कमी होतात. संरचनात्मक टंचाई काय असते ? (Structural Deficit): जेव्हा एखाद्या वस्तूचे उत्पादन (Supply) हे तिच्या गरजेपेक्षा (Demand) कायमस्वरूपी कमी असते, तेव्हा त्याला संरचनात्मक टंचाई म्हणतात. चांदीच्या खाणींमधून निघणारी चांदी कमी आणि औद्योगिक वापरासाठी लागणारी चांदी जास्त असल्याने ही स्थिती निर्माण झाली आहे.
