Cancer Awareness: कॅन्सर म्हटलं की अनेकांच्या मनात भीती निर्माण होते. कुटुंबातील आई-वडील किंवा जवळच्या नातेवाइकांना कॅन्सर झाला असेल, तर आपल्यालाही हा आजार होण्याची शक्यता आहे, अशी चिंता अनेकांना वाटते. मात्र, कुटुंबात कोणालाही कॅन्सर झाला नसला, तरीही हा आजार होऊ शकतो. कारण कॅन्सरचा धोका केवळ आनुवंशिकतेवर अवलंबून नसतो. तंबाखूचे सेवन, मद्यपान, काही संसर्ग, वाढते वय, पर्यावरणातील हानिकारक घटक आणि जीवनशैली यांचाही त्यात महत्त्वाचा वाटा असतो. त्यामुळे कॅन्सरविषयी योग्य माहिती असणे आणि वेळेवर तपासणी करणे गरजेचे आहे.

कॅन्सर म्हणजे नेमकं काय?

कॅन्सर हा एकच आजार नसून अनेक आजारांचा समूह आहे. स्तनाचा कॅन्सर, फुफ्फुसांचा कॅन्सर, तोंडाचा कॅन्सर, गर्भाशयाच्या मुखाचा कॅन्सर, प्रोस्टेटचा कॅन्सर आणि रक्ताचा कॅन्सर असे त्याचे विविध प्रकार आहेत. प्रत्येक प्रकाराची लक्षणे, कारणे, जोखीम आणि उपचार वेगवेगळे असू शकतात.

कॅन्सर झाला म्हणजे शरीरावर गाठ तयार होईलच, असे नाही. काही प्रकारच्या कॅन्सरमध्ये गाठ तयार होते, तर काहींमध्ये इतर लक्षणे दिसतात. काही वेळा सुरुवातीच्या टप्प्यात कोणतीही स्पष्ट लक्षणे जाणवत नाहीत. त्यामुळे शरीरात होणाऱ्या बदलांकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे.

कॅन्सरमध्ये नेहमी वेदना होतातच असे नाही!

कॅन्सरच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात अनेकदा वेदना होत नाहीत. त्यामुळे वेदना नाहीत म्हणजे गंभीर आजार नाही, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. विनाकारण वजन कमी होणे, सतत खोकला येणे, शरीरावर नवीन गाठ दिसणे, मल किंवा लघवीतून रक्त येणे अथवा असामान्य रक्तस्राव होणे यांसारख्या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नये. ही लक्षणे म्हणजे कॅन्सरच आहे, असे नाही. इतर आजारांमुळेही अशी लक्षणे दिसू शकतात. मात्र, ती दीर्घकाळ टिकत असतील किंवा वाढत असतील, तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

कुटुंबात कॅन्सर नसला तरी धोका का असतो?

सर्व प्रकारचे कॅन्सर आनुवंशिक नसतात. काही कॅन्सरचा संबंध जनुकीय बदलांशी असतो, तर अनेक प्रकारांमध्ये इतर घटक महत्त्वाची भूमिका बजावतात. तंबाखूचे सेवन, मद्यपान, लठ्ठपणा, काही रसायनांचा दीर्घकाळ संपर्क आणि वाढते वय यांमुळे विशिष्ट प्रकारच्या कॅन्सरचा धोका वाढू शकतो. त्यामुळे कुटुंबात कॅन्सरचा इतिहास नसला, तरी व्यक्तीला हा आजार होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. तंबाखू आणि मद्यापासून दूर राहणे, संतुलित आहार घेणे, नियमित शारीरिक हालचाल करणे आणि वजन निरोगी मर्यादेत राखणे यामुळे काही प्रकारच्या कॅन्सरचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

लक्षणे नसली तरी तपासणी का महत्त्वाची?

काही प्रकारचे कॅन्सर सुरुवातीच्या टप्प्यात ओळखण्यासाठी स्क्रीनिंग म्हणजेच लक्षणे नसतानाही केली जाणारी तपासणी उपयोगी ठरते. मात्र, कोणती तपासणी आणि किती वयात करावी, हे व्यक्तीचे वय, आरोग्य, कौटुंबिक इतिहास आणि इतर जोखीम घटकांनुसार ठरते.

उदाहरणार्थ, गर्भाशयाच्या मुखाच्या कॅन्सरसाठी एचपीव्ही (HPV) चाचणी किंवा पॅप टेस्ट, तर स्तनाच्या कॅन्सरसाठी मॅमोग्राफीचा वापर केला जाऊ शकतो. या तपासण्या डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार करणे आवश्यक आहे. प्रत्येक व्यक्तीने वयाची ४० वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर सर्व प्रकारच्या कॅन्सरच्या तपासण्या कराव्यात, असा एकच नियम नाही.

काही संसर्गांचाही कॅन्सरशी संबंध

काही संसर्गांमुळे विशिष्ट प्रकारच्या कॅन्सरचा धोका वाढू शकतो. एचपीव्ही संसर्गाचा संबंध गर्भाशयाच्या मुखाच्या कॅन्सरशी आहे. हेपेटायटिस बी आणि सी या विषाणूंच्या संसर्गामुळे यकृताच्या कॅन्सरचा धोका वाढू शकतो. तसेच, एच. पायलोरी या जिवाणूच्या संसर्गाचा संबंध पोटाच्या कॅन्सरशी आहे.

काही संसर्गांविरुद्ध लसीकरण उपलब्ध आहे. उदाहरणार्थ, एचपीव्ही आणि हेपेटायटिस बी लसीकरणामुळे संबंधित संसर्गांपासून संरक्षण मिळण्यास आणि काही कॅन्सरचा धोका कमी होण्यास मदत होते.

लक्षात ठेवा : कॅन्सरची भीती बाळगण्यापेक्षा त्याविषयी योग्य माहिती घेणे महत्त्वाचे आहे. शरीरातील बदलांकडे दुर्लक्ष करू नका, गरजेनुसार डॉक्टरांचा सल्ला घ्या आणि प्रतिबंधात्मक उपायांना प्राधान्य द्या. वेळेवर निदान झाल्यास अनेक प्रकारच्या कॅन्सरमध्ये उपचार अधिक प्रभावी ठरू शकतात.